EPDP Editorial

ሰባት ብውልቂ ይኹን ብጉጅለ ንገዛእ ርእሶም ከላልዩ እንከለዉ “ከምዚ እየ” ክብሉ ልሙድ እዩ። እዚ ንገዛእ ርእስኻ ናይ ምልላይ ተግባር ምስ ዕድመ፡ ደረጃ ትምህርቲ፡ ስራሕ፡ ደረጃ ሓላፍነት፡ መርገጺኻ ኣብ ሓደ ጉዳይ … ወዘተ ዘጋጥም እዩ። እቲ እንታይነትካ ንምግላጽ “ከምዚ እየ” እትብሎ፡ ብርግጽ ከምኡ ዲኻ ኣይኮንካን ንምውሳን ብዓሚቕ ምርግጋጽን ምርኣይን ዘድልዮ’እምበር ስለ ዝበልካዮ ጥራይ ከም ቅቡል ክውሰደልካ ኣጸጋሚ እዩ። ምኽንያቱ ኣብቲ “ከምዚ እየ” ምባልን ከምኡ ክትከውን ምብቃዕን ፍልልይ ስለ ዘጋጥም። ነቲ “እየ እምበር” ዝብል ስለ ዝተባህለ ጥራይ ብተግባር ከየጥለልካ ምቕባል ከኣ ናብ ሓደጋ ዘውድቕ እዩ።

ነቲ “ከምዚ እየ” ዝብል ንምርግጋጽ፥ እቲ መዕቀንታት ከከም ደረጃኦም ብዙሓት እዮም። ንዕድመ፡ ደረጃ ትምህርቲ፡ ዓይነትን ደረጃን ስራሕ ዝምልከት መረጋገጺ ሰነድ ዝወሃብ ከኣ ካብዚ ኣገዳስነት ብምንቃል እዩ። ብዛዕባ ሓደ “እየ” እትብሎ  ሰነዳዊ መረጋገጺ ምሓዝ ሓደ ስጉምቲ ኮይኑ፡ እቲ ቀንዲ ግና ነቲ ሰነዳዊ መረጋገጺ ብተግባር ክተሰንዮ ምብቃዕን ዘይምብቃዕን እዩ። ንኣብነት ናይ ሓደ ኩባንያ፡ ማሕበር ወይ ፖለቲካዊ ውድብ ኣባል ምዃንካ ዘረጋግጽ ምስክር ወረቐት ምሓዝ ሓደ ጉዳይ ኮይኑ፡ እቲ ቀንድን መሰረታውን ግና “እየ” ክትብል ዘብቅዕ እዞም ኣካሎም’የ እትብሎም ውዳበታት ወይ ኩባንያታት ዝመሓደርሉ ሕግታትን ናይ ኣሰራርሓ ስርዓትን ከተኽብር ምኽኣልን ዘይምኽኣልን እዩ። ካብዞም ዝተጠቕሱ ውዳበታት እትጽበዮ መሰል ኣሎ። ናይቲ መሰላት ጸጋ ተጠቃሚ ክትከውን ግና ናይቲ “ኣካሉ’የ” እትብሎን መሰልካ እትሓቶን ኣካል መትከላት ከተኽብር ጥራይ ዘይኮነ፡ ብኻልኦት ከይድፈር እውን ክትሕልው ናይ ግድን እዩ። ካብዚ ሓሊፉ በቲ ሕግታትን ስነስርዓትን ዘይምእዙዝ ክንስኻ “ከምዚ ዓይነት መሰል ጐዲሉኒ” እንተበልካ ኪኖ “ጭጉራፍስ ባዕላ ወቒዓ ባዕላ ተእዊ” ካልእ ክኸውን ኣይክእልን እዩ።

ተበዲለን መሰለይ ተነፊገን ኢልካ፡ ኣውያት ምስማዕን “ዓገብ በሉለይ” ምባልን ነውሪ ኣይኮነን። እንተኾነ ናትካ ጥሕሰታት ሓቢእካ ሓቂ ዝመስል ዕምቡረ ፈጢርካ ክስማዕ እየ ምባል መወዳእትኡ ፍሽለት እዩ። ምኽንያቱ እቲ ኣውያትካ ዝሰመዐ፡ ምእንቲ ፍትሓዊ ብይን ክህብን ርትዓዊ መርገጽ ክሕዝን ንድሕሪት ተመሊሱ ነቲ ክትሓብኦ እትፍትን ኣበርካ ከጻሪ ግድን ስለ ዝኾነ። ነዚ ዘንጊዕካ “ኣነ ነንዝበልኩዎ ከይመመዩ ከም ሓቂ ክወስዱለይ እዮም” ኢልካ ምግማት ግና ጌጋ እዩ። ደጊም “ካብ ጸጊበን ዝዕንድራስ፡ ክዕንድራ ርእየን ዝዕንድራ ይበዝሓ” ዝበሃል ምስላ ኣብዚ ሎሚ እዋን ኣብ ባይታ ኣይሰርሕን እዩ።
ስለዚ ሓደ ትካል ወይ ውድብ ዝምረሓሉ ኩለ-መዳያዊ ሕጉን ኣሰራርሓኡን እንዳ ጠሓስካን ኣጸለምካን   “ሎሚ ኮነ ጽባሕ ኣካሉ እየ”  ምባል፡ ኣብዚ ንርከበሉ ዘሎና ዘመናዊ ፖለቲካዊ ኣሰራርሓ ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣብ ባህልና እውን ሳዕቤኑ ቀሊል ኣይኮነን። ንኣብነት ኣብ መብዛሕትኡ ቁሸታትና፡ ነቲ ሃገር እትምረሓሉ ሓፈሻዊ ሕግታት ብዘይጻረር፡ ህዝቢ ዝመሓደረሎም ሕግታትን ስድብታትን (ሕጊ ደቂ ዓዲ) ኣለዉ። እዞም ስድብታት ዘተኩሩሎም ዛዕባታት፡ መርዓን ሓዘንን፡ ዘርዓ፡ ኣተዓዳድላ ጢሳ፡ ሓለዋ ተፈጥሮኣዊ ሃብትን ኣቀባብላ ጋሻን ዝኣመሰሉ እዮም። እዚ ስድቢ ነፍሲ ወከፍ ወዲ ዓዲ ክቕየደሉ ዝግበኦ ዓንቀጻትን ንጥሕሰታቱ ዝምጥን መቕጻዕትን ኣለዎ። ሓደ ኣካል ነዚ ሕግታት እንዳጠሓሰን ነዚ ሕጊ ክተግብሩ ብደቂ ዓዲ ቆጽሊ ዝወደቖም ፈጸምቲ ሽማግለታት እንዳነጸገን “ወዲ ዓዲ እገለ እየ” እንተበለ፡ እቶም ነቲ ሕጊ ዘኽብሩ ደቂ ዓዲ ዝረኽብዎ መሰል ኣይረክብን እዩ። “ወዲ ዓዲ እገለ እየ” እንተበለ እውን ሰማዒ እዝኒ ኣይረክብን። ምኽንያቱ ቀሊል እዩ። ከምቲ “እየ” ዝብሎ ክኸውን ስለ ዘይበቐዐ። ኣብ ከምዚ ኩነታት ካብ ደቂ ዓዲ ዝጽበዮ ጥቕሚ ምኽላእ ጥራይ ኣይኮነን። ስድቢ ዓዲ ስለ ዝጠሓሰ መቕጻዕትን ውግዘትን እውን ይጽበዮ። ኣብ ከምዚ ኩነታት፡ ሃብታም’የ፡ ክኢላ’የ፡ ወዲ እገለ‘የ … ወዘተ ዝብሉ ናይ ትዕቢት ስምዒታት ከቶ ልዕሊ ስድቢ ዓዲ ኣይስርዑን እዮም።

እቲ ከምኡ ዘይኮነ ክነሱ ከምዚ እየ፡ ዝብል ካብ ዝተፈላለዩ ኩርነዓት ክነቅል ይኽእል። ገለን ሰኣን ፍላጥ ጽቡቕ ዘሎ እንዳመሰሎ። ገለን ድማ እንዳፈለጠ ብትዕቢት ተሰንዲሑ፡ ሓቀኛ ድሌቱ ሓቢኡ፡ ንብዓት ሓርገጽ እንዳነበዐ ከዕሹ ዝደሊ ክኸውን ይኽእል። ኣብዚ ነቲ ሰኣን ፍላጥ፡ ዘይበቕዖ ክነሱ “እየ” ንዝብል፡ ኣብቲ ቅኑዕ መንገዲ ንክምለስ ምሕጋዙን ናብቲ ንቡር መንገዲ ንክምለስ ግዜ ምሃቡን ናይቲ ሒዝዎ ዘሎ መርገጺ ሓደገኛ ሳዕቤን ከተርእዮን ንቡር እዩ። ካብኡ ሓሊፉ ነቲ ፈሊሑ ዝገረረሉን ኣጸቡቑ ዝርድኦን ኣሰራርሓ ጓዕጺጹን ባዕሉ ንዘጽደቖ ሕግታት ጥሒሱን “ግድን ኣነ ዝበልኩዎ ተዘይኮነ” ንዝብል ግና ከምቲ “ፈሊጡ ንዝደቀሰስ ሓራሚ ነይንቕንቖ” ዝበሃል ኮነ ኢሉ ስለ ዘጽቀጠ፡ ዘየድሊ ግዜን ጉልበትን ከየባኸንካ ሕጋውን ስርዒታውን መእረምታ ምግባር ናይ ግድን እዩ። ምኽንያቱ ሕጊ ንመልክዕ ዘይኮነ ንከምዚ ዓይነት ኩነታት መዕገሲ እዩ ዝወጽእ። ከምቲ “ዓይኒ ከዳዕ ነባዕ” ዝበሃል መርዛም ኣጀንዳኣኡ ሓቢኡ ብዘስመዖ ቁዝማን ዘብለጭልጭ ሓረጋትን ዘይምድንጋር ከኣ መሰረታዊ እዩ። ኣብዚ ንርከብሉ ዘለና እዋን ዳርጋ ኩልና ብሕግን ስነስርዓትን ዘይምኻድ ዘምጽኦ መዘዝ ከቢድ ምዃኑ ነቃልሕን ንሰብኽን ኢና።  እቶም ጎደና ዓወት ንኸይንስሕት ብሕጊ ተቐይድና ክንጎዓዝ እንበቅዕከ ክንደይ ኢና ግና ኣዘራራቢ እዩ። ሎሚ ናይ “ከምዚ እየ “ ምባል ዘይኮነ፡ ክምቲ “እየ” እትብሎ ክትከውን ናይ ምብቃዕ መድረኽ እዩ::

ኣቦ-መንበር ሰልፊ ደሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ ኣቶ መንግስተኣብ ኣስመሮም ካብ መፋርቕ ወርሒ ሰነ 2017 ጀሚሩ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ስሜን ኣሜሪካን ካናዳን ዑደት የካይድ ምህላዉ ክግለጽ ዝጸንሐ እዩ። ኣብ ምጅማር ዑደቱ ብወግዒ ከም ዝተሓበረ ዕላማ መገሻኡ፡ በቲ ሓደ ወገን፡ ምስ ግዱሳት ኤርትራውያን ተራኺቡ፡ ብዛዕባ ህልዊ ኩነታት ኤርትራን፥ ወጽዓ ህግደፍ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኤርትራን፥ ብሰዲህኤ ከም መዋጸኦ ቀሪቡ ዘሎ እማመ ሓባራዊ ስረሓት ፖለቲካዊ ውድባት ምብራህን እዩ። ብዘይካዚ ምስ ጨናፍር ሰዲህኤ ርክባት ምግባርን ኣገዳሲ ሰልፋዊ መምርሒታት ምሃብን እዩ። በዚ መሰረት ክሳብ ሕጂ ኣብ ኦክላንድ፡ ሳንድያጎ፡ ቺካጎ፡ ስያትል ዋሽንግተን ዲሲን ከተማዊኒፐግ፡ካናዳን ኣብ ዘካየዶ ኣኼባታት ነዞም ክልተ መደባቱ ኣዐዊትዎም ኣሎ። መጻኢ መደባቱ ዕዉት ከም ዝኸውን ከኣ ክሳብ ሕጂ ዘሎ ውጽኢት ሓባሪ እዩ።

ኣቦ-መንበር ሰልፊ፡ ሓው መንግስተኣብ ኣስመሮም፡ ኣብዚ ኣኼባታት ብመሰረት ዝሃቦ መብርሂታት፡ ካብ ተሳተፍቲ፡ ነኣድትን ምስዚ ሰልፊ ክቃለሱ ቅሩባት ዝኾኑን፥ ካብ ነቐፍቲ ምናልባት እውን ካብ ተቓወምቲ ሓሳባት ክቐርብሉ ጸኒሖም እዮም። ብመሰረቱ እውን ናይ ከምዚ ዓይነት ርክብ ዕላማ፡ ሰዲህኤ ክርእዮም ዘይከኣለ ንምርኣይን ኣብ መጻኢ መደባት ኣብ ግምት ንምእታዎምን ዝሕግዝ ሓሳባት ምምእራር ስለ ዝነበረ፡ እቲ ኣኼባታት ኣዝዩ ሃናጺ እዩ ነይሩ።

ኣብቲ ንሰልፊፍና ብዝምልከት ዛዕባ ከኣ ኣብ ርእሲ እቲ ምስ ጨናፍር ከካይዶ ዝጸንሐ ርክባት ዓሚቝ ልዝባትን ብ9 ሓምለ 2017 ናይ መላእ ኣባላት ሰልፊ ሰሜን ኣሜሪካን ካናዳን  ናይ ተለ ኮንፈረንስ ኣኼባ ኣካይዱ ነይሩ። ኣብዚ ኣኼባዚ ካብ ዝተንጸባረቑ ቀንዲ ጉዳያት ከኣ ምቛም ህጹጽ ጉባአ ዞባ ሰሜን ኣሜሪካ እተዳሉ 7 ቀወምትን 2 ተጣባበቕትን ዝኣባላታ ኣሰናዳኢት ሽማገለ እዩ። እታ ሽማግለ  ብሕጊ ድሕሪ ምቛማ ቀልጢፋ ነብሳ ኣብ ንኡሳት ናይ ስራሕ ሽማግለታት ምክፍፋል ምግባራን ንጥፈታታ ምጅማራን ከኣ ኣባላት ሰልፊ ክሳብ ክንደይ ህልውና፡ ቀጻልነትን ሓያልነትን ሰልፎም ብጭረሖ ዘይኮነ ብተግባር ንምዕቃብ ቅሩባት ምህላዎም ዘርኢ እዩ። ኣቦ-መንበር ሰልፊ ነዚ ስጉምትታት ዝወሰደ ብሕግን ቅዋማዊ ኣሰራርሓን እምበር ብውልቃዊ ብዊንታ ከምዘይኮነ ክንጸር ዝግበኦ እዩ። ናይዚ ስጉምታቱ መሰረት ከኣ፡  እቲ ፈጻሚት ሽማግለ ሰልፊ ብ7-8 ጉንበት 2017 ኣብ ዘካየዶ ስሩዕ ኣኼባኡ ናይ ዞባ ሰሜን ኣሜሪካን ካናዳን ህጹጽ ጉባአ ክካየድ ዝወሰኖ ውሳነ እዩ። ብዘይካዚ መሪሕነት ዞባ ነዚ ሕጋውን ቅዋማውን ዝኾነ ናይ ፈጻሚት ሽማግለ ውሳኔ ክምእዘዝ ቅሩብ ከም ዘይኮነ ብምዕዛብ ፈጻሚት ሽማግለ ብ22 ሰነ 2017 ኣብ ዘካየዶ ፍሉይ ኣኼባ እዚ ኣብ ታሕቲ ዘሎ ውሳኔታት ምውሳዱ ከኣ፡ ካልእ ኣቦ-መንበር ሰልፊ፡ ኣሰናዳኢት ህጹጽ ጉባአ ዞባ ሰሜን ኣሜሪካን ካናዳን ክመዝዝ ዝኸኣለሉ ሕጋዊ መሰረት እዩ።

1. ፈጻሚ ሽማግለ ሰዲህኤ፡ ዞባ ሽማግለ ሰሜን ኣመሪካ ከም ትካል ፈሪሳ ብህጹጽ ጕባኤ ኣቢላ ክትካእ፤

2. ጨናፍር ዞባ ሰሜን ኣመሪካ፡ ክሳብ ህጹጽ ጕባኤ ዝካየድ ብግዝያውነት ርክበን ብቕጥታ ምስ ቤት ጽሕፈት ውደባን ወኪል ቤት ጽሕፈት ኣቦ መንበርን ክኸውን፤

3. ኣባላት ሽማግለ ዞባ ነበር፡ ከም ውልቀ ሰባት ኣባላት ጨናፍሮም ኰይኖም ክቕጽሉ፤

4. ጽ ጕባኤ ዞባ ሰሜን ኣመሪካ ብቤት ጽሕፈት ውደባን ቤት ጽሕፈት ኣቦ መንበርን ክዳሎ ወሲኑ።

ብመንጽርቲ ኣብ ጉባአ ዝጸደቐ ቅዋም ሰዲህኤ እዚ ኣቦመንበር ዝወሰዶ ስጉምቲ ብቅንዕና ንዝመዝን ሕጋውን እዋናውን እዩ። እዚ ስጉምትታት ኣቦመንበር ባህ ዘይብሎም ኣይሰኣኑን እዮም። ስለዝኾነ ድማ፡ ብርእይቶና ሰባት ቅኑዕ ኢሎም ዝኣመንሉ ሓሳባት ከቕርቡ፡ መሪሕነቶም ንዝወሰኖ ውሳነ “ኣይፋሉን ግጉይ እዩ’ሞ ይተኣረም” ዝብል ሓሳብ ወይ ለበዋ ከቕርቡ መሰሎም እዩ። መሪሕነት ከኣ ካብዚ ብዘይፍለ ነቲ ብመሰረታት ዝቐርበሉ ርእይቶታት  ብምሉእ ኮነ ብኸፊል ክቕበልን ክነጽግን ሓላፍነቱ ምዃኑ ዘይስገር ኣሰራርሓ ምዃኑ ክፍለጥ ዘለዎ ነጥቢ እዩ።  ካብዚ ወጻኢ መሰረት ብታሕቲ ኮይኑ ንመሪሕነት ምግዳድ ዘይኮነ፡ ዘይዕግበቱ እናገለጸ ንውሳኔታት ላዕለዎት ኣካላት ግን ክፍጽም መተካእታ ዘይብሉ ዲሞክራስያዊ ኣካይዳ እዩ። እቲ ካብዚ ወጻኢ ዝተሓዝ ንሕጋዊ ኣሰራርሓ ብድሌትካ ናይ ምቕናይ ተግባር “ልጓም ሰዲድካ ቶሽቶሽ ወይ ዋሕስ ዘይብሉ ነገር ጥፉእ ማሕለኻ ዘየብሉ ጸባ ድፉእ” ናብ ዝብል ኣበሃህላ እዩ ዝወስድ። እቲ ልጓም፡ ማሕለኻን ዋሕስን ንብሎ ዘለና፡ ነቲ “ውሑዳት ብርኢቶ ብዙሓት፡ ታሕተዎት ከኣ ብርኢቶ ላዕለዎት ይምእዘዙ” ዝብል ደሞክራስያዊ ኣዕኑድ ወሲኽካ ንቕዋምን ሕግን ዝውክል እዩ። እዚ ማለት ግና በቲ ሓደ ወገን ውሑዳትን ታሕተዎትን ዝተሳዕረ ሓሳባቶም ንክስመዓሎም ከቃልሑን መሰረት መሪሕነቱ ብመንጽርቲ ዕቃበ ኣንቢርሉ ዝጸንሐ ሓሳብ ኣይቆጻጸርን ማለት ኣይኮነን። እዚ ምጽብጻብ ግና ኣብ ክሳድ መንገዲ  ጸኒሕካ “ከምዚ ተዘይገበርካ” ዝብል ኣጓጣጥ ዘይኮነስ፡ ቅዋም ኣብ ዝፈቕዶ  ሕጋዊ መድረኽ ጥራይ”ዩ ዝትግበር።

ኣብ ኣሰራርሓ ሰልፍና ዝተፈላለዩ ነናቶም ናይ ሓላፍነት ደረት ዘለዎም ትካላት ኣለዉ። መሪሕነት ዞባ ሓደ ካብኣቶም እዩ። ቅድሚ ኩሉ መሪሕነት ዞባ ኣብ ትሕቲ መሪሕነት ሰልፊ ኣብቲ ዝዋሰኣሉ ክሊ ዝመርሕ እምበር መወዳድርቲ’ቲ ንመላእ ሰልፊ ዝውክል መሪሕነት  ከምዘይኮነ ብንጹር ክተሓዝ ይግበኦ። ዞባ ሰሜን ኣሜሪካ ከኣ ኣብ ትሕቲ ጽላል ሰልፊ እትነጥፍ እምበር ውሽጣዊ ምምሕዳር ዝኣወጀት ናጻ ትካል ኣይኮነትን።

ንዓንቀጻት ቅዋም ሰደህኤ ዝትርጕም  ማእከላይ ባይቶ ወይ ጕባኤ ደኣ’ምበር ውልቀ ኣባላት ወይ ጨናፍር ኣይኰናን። ነቲ ኣብ ግጉይ መንገዲ ዘሎ ኣካል ዓገብ ከይበልካ ኣብ ክሳድ እቲ ኣራማይ መሪሕነት መስገደል ክትቆርን ምድንዳን ብውሕዱ ፍትሓዊ ኣይኮነን። ንጉዳያት ብልዙብን ኩሉ ወገናት ተዓዋቲ ብዝኾነሉን ኣገባብ ንምፍታሕ ኣብ ዘይተኻእለሉ እዋን መሪሕነት ኢዱ ኣጣሚሩ ዝዕዘብ ዘይኮነስ፡ ሕጊ ንዝጠሓሱ ኣካላት ዝእርመሉ ብቕዋም ዝተዋህቦ  ሓላፍነት እውን ኣለዎ ኢዩ። ነዚ ብዝምልከት ኣብቲ ቅዋምና ካብ 4.7.1 ክሳብ 4.7.5 ምውካስ ይከኣል። ብመንጽር እዚ ኣቦ-መንበር ኩነታት ሰልፊ ኣብ ሰሜን ኣሜሪካን ከናዳን ግቡእ መንገዱ ንምትሓዝ ዝወሰዶም ኩሎም ስጉምትታት ብመሰረት ኣብ ጉባአ ዝጸደቑ ዓንቀጻትን  ውሽጣዊ ሕግታት ማእከላይ ባይቶን ሕጋውን ቅዋማውን እዮም።

ህይወት ሰባት ሓባራዊ እዩ። እዚ ሓባራውነት ኣብ ኩሉ መዳያት ማለት ኣብ ስራሕ፡ ንግዲ፡ ቃልስ ሓጐስን ሓዘንን ኮታ ኩሉ ዕለታዊ ምንቅስቓስን ዝንጸባረቕ እዩ። ሓባራውነት ኣብ ናይ ሓባር ተረባሕነት ዘተኩር ክኸውን እንከሎ፥ ኣብ መንጎ ሰባት ዘሎ ናይ ሓሳባት ምጽልላውን ምድግጋፍን እውን ዘንጸባርቕ እዩ። ሰባት ነዚ ዘይተርፍ ምጽልላው ክገልጹ እንከለዉ “ንሰብ መድሃኒቱ ሰብ እዩ” ብዝብል ይገልጽዎ። እዚ ሓባራውነትን ምጽልላውን ብምትእምማን ክስነይ እንከሎ ዝያዳ ጠቓሚ ይኸውን። ኣብ ሚዛኑ ዘይሓለወ ምክሕሓድ፡ ምንዕዓቕን ምጥርጣርን ዝሰረተ እንተኾይኑ ግና ውጽኢቱ ሃናጺ ኣይከውንን እዩ። እዚ ሓባራዊ ምጽልላው ብምትሕልላይ ጥራይ ዘይኮነ ብሕጊ ዝሕለወሉ ኩነታት እውን ኣሎ።

ሓባራውነት ኣብ ሕድሕዶም  ዝጻረሩ ግና ድማ ተኸኣኢሎም ዝኸዱ ስምዒታት እዩ ዝነብር። ናይ ዕድመ፡ ናይ ጾታ፡ ትምህርቲ፡ ሃብትን ሓላፍነትን ፍልልያት ነቲ ተጻራርነት ካብ ዝወልዱ መዕቀንታት እዮም። እቲ ተጻራርነት ብብዙሕ መልክዑ ዝግለጽ ኮይኑ ብቐንዱ ኣብ ሓደ ዛዕባ ብዝፍጠር ናይ ኣተሓሳስባ ፍልልይ እዩ ዝቃነ። ሰባት ካብ ግዜ ናብ ግዜ ኣተሓሳስባኦም ብዛዕባ ሓደ ጉዳይ ሓንሳብ ምስ ተታሕዘ ኣብኡ ዝነብር ዘይኮነ ኣብ ማዕባሊ መስርሕ እዩ ዝነብር። ናይ ሰባት ኣተሓሳስባ ብከባብያዊ ጽልዋ ኮነ ኣብቲ ሰብ ብዝፍጠር ውሽጣዊ ምቅይያራት ዝምዕብል እዩ። ንኣብነት ዕድመ፡ ትምህርትን ተመኩሮን እንዳደልብካ ምስ እትኸይድ ኣብ ሓደ ጉዳይ ዝነበረካ ኣረዳድኣ ናበየናይ ኣቕጣጫ ይኹን ይቕየር እዩ። ከም ውጽኢት ናይዚ ማዕባሊ መስርሕ ከኣ ትኣምኖ ዝነበርካ ክትጥርጥሮ፡ ትፈትዎ ዝነበርካ ክትጸልኦ፡ ትቕበሎ ዝነበርካ ክትነጽጎ ….. ወዘተ ንቡር እዩ። እዚ ለውጥታት ኣዚ ደረጃታቱ ደኣ ይፈላለ እምበር ኣብ ኩሎም ሰባት እዩ ዝረአ። ስለዚ ኣብ ሓደ ጉዳይ ናይ ኣረኣእያ ለውጢ ከተሕድር እንከለኻ እቲ ካልእ ወገን እውን ብናቱ መንገዲ ዝምዕብል እምበር፡ ናትካ ኣተሓሳስባ ተጸባዪ ጌርካ ምርኣዩ ጌጋ እዩ። ኣብ ሓደ እዋን ብልቢ ዝኣምነካን ንኹሉ ኣተሓሳስባኻ ዝቕበልን ዝነበረ ኣብ ካልእ መድረኽ፡ ዝመረጽካዮ መንገዲ ግጉይ ኮይኑ እንተተራእይዎ፡ “ደጊም እዚ ምርጫኻ ምርጫይ ኣይኮነን” ክብለካ ምዃኑ ከሎ ጌና ምርዳእ ልቦና እዩ።

ገለ ሰባት ቀደም ኣብ ስራሕ፡ ኣብ ትምህርቲ፡ ኣብ ቃልስን ካልእ ኣጋጣምን ዝተላለይዎን ዝተዓራረኽዎን ኣካል፡ ድሕሪ ነዊሕ ግዜ ብኣተሓሳስባ ደረጃ ከምቲ ቀደም ዝኣምኖምን ዘዝበልዎ ዝገብርን እናመሰሎም ተሰካሚ ሓሳቦም ገይሮም ከጋልብዎ ይደልዩ።  ከምቲ “ከም ቀደም ይመስለክን ውሕጅ ይወስደን” ዝበሃል ከኣ ተቓውሞ ክገጥሞም እንከሎ ይስንብዱ። ብኣንጻሩ እቲ ብኽምዚ ዝተጠቕሰ ዝገመትዎ እሞ ካብ ግምቶም ወጻኢ ዝጸንሐ ኣካል፡ ናቱ ኣተሓሳስባ ኣማዕቢሉ “የለን ንስኻ ኢኻ ግጉይ ዘለኻ እሞ እንተኾነ ናብ ልብኻ ተመለስ እንተዘየል ሓሳብካ ቅቡል ኣይኮነን“ ክብሎም እንከሎ ተኣምራት ከም ዝተፈጥረ ይሰንብዱ። ብፍላይ ምስ ጉዳይ ሃገር፡ ህዝብን ፖለቲካዊ ውዳበን ዝተኣሳሰሩ መርገጻትን ውሳነታትን ንኽብሪ ናይ ቀደም ዕርክነትን ምቅርራብን ወይ ካልእ ግዝያዊ ጠቕሚ ኢልካ ዘይኮነ፡ ሕግን ስርዓትን እንዳተወከስካ ብናይ ገዛእ ርእስኻ እምነትን ሓቅን ዝተሓዝ መርገጽ እዩ። ነዚ ናይ ሰባት ናይ ገዛእ ርእሶም ሓቅን ሚዛንን ኣነኣኢስካ፡ ናትካ ኣተሓሳስባ ተሰከምቲ ክኾኑ ክትደፋፍእ ወይ ከተመንግግ ምድንዳን ግና ቅቡል ኣይኮነን ጥራይ ዘይኮነ ናይ ሰባት መሰል ምግሃስ’ውን እዩ።

ቅኑዕ ኮይኑ ዝተራእካ ሓሳብ ምንጽብራቕ ሓጥያት ኣይኮነን ጥራይ ዘይኮነ መሰል እውን እዩ። እንተኾነ ነቲ ንስኻ ቅኑዕ እትብሎ ኣተሓሳስባ ብዛዕባ ሓደ ተረኽቦ ሒዝካ ናብ መቀራረቢ ሓሳብ ምስጓም እምበር ካልኦት ናብቲ ናትካ ክርዕሙ ሓደ ኩርናዕ ሒዝካ ምጽባይ እሞ ድማ ምስ ሕጋዊ ኣሰራርሓ ክራጸም እንከሎ  ሃናጺ ኣይኮነን ጥራይ ዘይኮነ ግጉይ እዩ። ከምቲ ንስኻ ነቲ ናትካ ሓሳብ ናይ ምክልኻልን ምዕጋብን መሰል ዘለካ፡ ካለኦት እውን ካብቲ ናትካ ሓሳብ ዝተፈልየ ምናልባት’ውን ዝጻረር ሒዞም ከዕግቡኻን ክጸልዉኻን መሰል ከም ዘለዎ ብጭረሖን መደረን ዘይኮነ ብግብሪ ቅሩብ ምዃን የድሊ። ብኣንጻር እዚ ክትቅበል ቅሩብ ዘይኮንካ ክንስኻ፡ ካለኦት ክቕበሉኻ ምምህላል ውጽኢት ኣይህልዎን። ከምዚ ገለ ወገናት ንሳቶም ሕግን ስርዓትን እንዳጠሓሱ ንኻለኦት ብጥሕሰት ዝኸስሉ ዘይቅርዑይ ኣካይዳ። ብሓጺሩ እቲ ካለኦት ክትግብርዎ እትደልዮ፡ ኣቐዲምካ ናይ ምትግባር ኣርኣያ ክትከውን ግድን እዩ። ካብቲ ካለኦት ክገብርዎ ዘይትደልዮ ድማ ቅድም ንስኻ ተዓቀብ።

ሕጊ ወይ ስርዓት ሰፊሕ ትርጉም ኣለዎ። ኣገዳስነቱን ዝህቦ ኣገልግሎት’ውን ከምኡ ሰፊሕ እዩ። ብውሑዱ ግና ናይ ሓደ ትካል ኣካላት ናይ ሓባር ዕላምኦም ንምዕዋት ብሓባር ክጐዓዙ ዘኽእል መጥመሪ እዩ። ተልእኾ ሕጊ እዚ ኮይኑ፡ ከከም ደረጃ ናይቲ ዝግልገለሉ ትካል ዕምቆቱን ስፍሓቱን ክፈላለ ይኽእል። ኣብ ክሊ ሓደ ዓብይ ትካል፡ ኣብ ታሕተዎት ኣካላት ዝስርሓሎም ሕግታት ኣብ ሕድሕድ ክናበቡን ከሳንዩን ናይ ግድን እዩ። ንኣብነት ኣብ ሓደ ሃገር ቅዋም ናይ ኩሉ ሕግታት ዝለዓለ እዩ። እቲ ካልእ ፖለቲካዊ፡ ምምሕዳራዊ፡ ቁጠባዊ ይኹን ፍርዳዊ ሕግታት ከኣ ምስዚ ቅዋም ዝጻረር ክኸውን ኣይፍቀድን። እንተተፈተነ’ውን ኣፍራሲ’ዩ። ኣብ ሰልፍታትን ውድባትን እንተመጻእና እውን ሰልፊ ይኹን ውድብ ዝምረሓሉ ቅዋም ብጉባአ የጽድቕ። ድሕሪኡ ብዝተፈላለዩ ጽፍሕታትን መዳያትን ዝወጹ ሕግታትን መምርሕታትን ምስዚ ቅዋም ከም ዘሳንዩ ኮይኖም ክሕንጸጹ ግድን እዩ።

ሕጊ ናይ ብሓቂ ሕጊ ንክኸውን ክሓልፎ ዝግበኦ መስርሕ ኣለዎ። ሕጊ ምስ ኮነ ዝመርሕሉ ኮነ ዝምርሕሉ ኣካላት፡ ኣብ ምፍጣሩ ንበሎ ምጽዳቑ፡ ይሳተፉ። እቲ ኣሰታትፋ ከከም ምርጫ ናይቲ ነቲ ሕጊ ዘጽድቕ ትካል ወይ ውደባ ቀጥታዊ ድዩ ዘይቀጥታዊ ክፈላለ ይኽእል። ቀንዲ ሕመረት ናይቲ ተሳትፎ እቶም ተሳተፍቲ ሕጊ ኮይኑ ምስ ጸደቐ፡ ክቕየድሉ ስለ ዝኾኑ ኣቐዲሞም ናትና  ክብልዎን ፈትዮም ክኣትዉዎን እዩ። ኣብዚ ዘይዝንጋዕ ቀንዲ ባህርያት ቅዋም ምግዳድ እዩ። ቅዋም “ከምዚ ክግበር ይግባእ” እንድሕሪ ኢሉ ከምኡ ይትግበር። “ከምዚ ክግበር ኣይግበኦን” እንተይሉ ድማ ኣይትግበርን። እዚ ኣብ ወለንታ ዝምርኮስ ኣይኮነን። ንኣብነት ኣብ ብዙሓት ሰልፍታት “ዝኾነ  ኣባል ንሕግታትን መምርሕታትን ሰልፊ ምእዙዝ ይኸውን፤” ዝብል ዓንቀጽ ንረክብ። እዚ ናይዚ ሰልፊ ኣካል ኮይንካ ንክትቅጽል ኣገዳዲ እዩ።

ኣብ መስርሕ ምትግባር መደባት ናይ ሕጊ ኣገዳድነት ቅድሚት ኣይመጽእን እዩ። ብዝከኣል ጉዳያት ብድሌትን ናይ ሓባር ስምምዕን ንክትግበር እኹል ጻዕሪ ይግበር። ንሓደ ጉዳይ በዚ እንተዘይወዲእካዮ ግና ብሕጊ ክውዳእ ናይ ግድን እዩ። ምኽንያቱ ናብ ናይ ሓባር ስምምዕ ንምብጻሕ ዘይጻዒ ክትሓቁን ምንባር ስለ ዘይከኣል። እዚ ሓደ ካብቲ ኣድማሳዊ ባህሪ ኣጠቓቕማ ሕጊ እዩ።  ናይ ሕጊ ሴፍ ክትምዘዝ እንከላ ነቶም ኣብ ሓደ ጉዳይ ናይ ሓባር መረዳድኢ ክፈጥሩ ዘይከኣሉ ኣካላት ማዕረ ምቓረት ኣይትህቦምን እያ። ንገሊኦም ብዕግበት ንገሊኦም ድማ ብቀይዲ እያ እትሕዞም። ነቶም ነቲ ውሳነ ዓጊበምሉ ዘይኮነስ፡ ምእንቲ ሕጊ ከኽብሩ ዝምእዘዙ ይመሮም እዩ። ግና ድማ ብዘይካ ብመራራ ምቕባል ካልእ መተካእታ የለን። ካብዚ ወጻኢ እንተኾይኑ ሳዕቤኑ ሕማቕ ስለ ዝኸውን። እዚ ክበሃል እንከሎ ግና ኣብ ሓደ ኣጋጣሚ ብሕጊ ትግደድ ኣብ ካልእ ኣጋጣሚ ድማ ብኣንጻሩ ንስኻ ትዓግብ እቲ ካልእ ወገን ድማ ይግደድ። እቲ መስርሕ ብክብ ለጠቕ ይቕጽል። ኣብዚ መስርሕ ተፈቲንካ ክትሓልፍ ካብ ኣነነት ወጺእካ ምራቕካ ውሒጥካ ዕጉስ፡ ጸዋርን ልዕልና ሕጊ እትግንዘብን ክትከውን ግድን የድሊ።

ቅዋም ብሓፈሻ ዘገድድ ተባሂሉ ዝሰፍር ጥራይ ዘይኮነ ንዝተፈላለዩ ኣካላት ነናቶም ናይ ሓላፍነት ደረት ይምጥን። ውሳነታት ካብ ላዕሊ ንታሕቲ፡ ለበዋታትን መተሕሳሰብታትን ድማ ካብ ታሕቲ ናብ ላዕሊ ከመይ ከም ዝውሕዙ ብንጹር እዩ ዘስፍር።  ኮታ ግደን ሓላፍነትን ላዕለዎትን ታሕተዎትን ኣካላት ሰልፍን ውድብን ይድርት። ካብዚ ሓሊፉ ሰባት ኣብ ሓደ ዛዕባ ብኣረዳድኣ ክፈላለዩ ከም ዝኽእሉ ኣብ ግምት የእቱ። ካብቶም ብሓሳብ ዝፈላለዩ ገሊኦም ብዙሓት ገሊኦም ከኣ ውሑዳት ክኾኑ ባህርያዊ እዩ። ኣብዚ እውን ናይ ብዙሓት ይኹን ናይ ውሑዳት ግደን ሓላፍነት ይንጸር። ከም ኣብነት ናይ ብዙሓት ሰልፍታት ቅዋም እንተተወከስና “ኣቦ-መንበር ሰልፊ ኣብ ቅድሚ ሕጊ ዕላዊ ተሓታትነትን ውክልናን ኣለዎ።” ዝብል ዓንቀጽ ንረክብ።

ካብዚ ዝተጠቕሰ ከም እንርደኦ ኣድላይነት ወይ ግደ ቅዋም ገኒኑ ንቕድሚት ዝወጽእ ኣብ ኣረዳድኣ ጉዳያት ምፍልላይ ወይ ምፍሕፋሕ  ከጋጥም እንከሎ እዩ። ገለገለ ሰባት ግና ኣብ ናይ ርኢቶ ፍልልይ እንተበጺሕካ ደኣ እንታይ ሕጊ ኣሎ ዝብል መስሓቕ ዘረባ የምጽኡ እዮም። ሓደ ኣካል ሕጊ ኣኽቢሩ ዝበሃል እቲ ሕጊ ዝሃቦ ደረት ሓላፍነት ከይጠሓሰ እንተ ብዕግበት ወይ ብሕጊ ብምቕያድ ኣብቲ መስመር ገጥ ክብል እንከሎ እዩ። ኣብቲ ዝቕየደሉ ውሳነ ዘይዕግበትን ትዕዝብትን የብሉን ማለት ኣይኮነን። ብኣንጻሩ ሕጊ ጥሒሱ ዝበሃል ልዕሊ እቲ ሕጊ ዝሃቦ ናይ ሓላፍነት ክሊ ክምጠጥ ዝህቅንን ጉዳያት በቲ ነዓይ ቅኑዕ ኮይኑ ዝረኣየኒ ጥራይ ክተሓዙ ኣለዎም ዝብልን ወይ ንጉዳያት ባህ እንተኢለሙኒ እምበር፡ ባህ ተዘይኢሉኒ ኣይቅበሎን ክብል እንከሎ እዩ።

ንኣብነት ብመሰረት ቅዋም ሓያሎ ሰልፍታት “ኣቦመንበር ሰልፊ ኣብ ቅድሚ ሕጊ ዕላዊ ተሓታትነትን ውክልናን ኣለዎ።” ዝብል ብንጹር ዝተቐመጠ ኣሎ። ናይዚ ትርጉም ድማ ካብ ኣካላት ሰልፊ ናብ ኣቦመንበር ማለት ላዕለዋይ ኣካል ዝቐርቡ ናይ ምግዳድ ባህሪ ዘየብሎም ለበዋታትን መተሓሳሰብታት እምበር ንሓላፍነቱ ጅሆ ዝሕዙ ኣይኮኑን ዝብል መልእኽቲ እዩ ዘመሓላልፍ። ኣቦመንበር ብስም መሪሕነት ሰልፊ ናብ ታሕቲ ዝወርዱ ውሳነታት ግና ናይ ምግዳድ ባህሪ ኣለዎም። ምናልባት ኣቦመንበር ነቲ ዝተዋህቦ ሓላፍነት ብዘይግቡእ ክጥቀመሉ እንተፈቲኑ እዩ ኣብ ሕጋዊ መድረኽ ዝሕተት። ኣብ ተመኩሮ ደንበ ተቓውሞና ዝረአን ጠንቂ ምፍልላይ ዝኸውንን ግና እቲ ሓቀኛ ድሌት ካልእ እንዳሃለወ ብሕጋዊ ጥሕሰት ኣመኻኒኻ ንገዛእ ርእስኻ ናይ ሕጊ ተሓላቒ መሲልካ ክትቀርብ ምፍታን እዩ።

ሓደ ቅዋም ወይ ሕጊ ጸዲቑ ኣብ ግብሪ ክውዕል ምስ ጀመረ ካብቲ ዝተጸበኻዮ ወጻኢ ድሌትካ ዝዓግት ክኸውን ይኽእል እዩ። ንስኻ ድማ ካልእ ዝያዳ ንድሌትካ ዘንጸባርቕ ትብህግ። እዚ ግና ነቲ ኣብ ኢድካ ዘሎ ሕጊ ብምጥሓስ ዘይኮነ፡ ኣብ ሕጋዊ መድረኽ ንኣብነት ኣብ ጉባአ ብኻልእ ሕጊ ብምትካእ ጥራይ ኢኻ እተረጋግጾ። ባህ ንዘይበሉኻ መራሕቲ’ውን ከምኡ። ካልእ ኣቋራጭ ብስምዒትን ውልቃዊ ድሌትን ዝድፋእ ምርጫ ግና መንገዲ  ደሓን ኣይከውንን።

ወትሩ 20 ሰነ ህዝቢ ኤርትራ ምእንትኡ ኢሎም በጃ ዝሓለፉ ስውኣት ዝዝክረላ ዕለት እያ። እዛ ዕለት እዚኣ በዚ ሕጂ ንኤርትራ ዝገዝኣ ዘሎ ጉጅለ ዝተወሰነት ኮይና 1 ታሕሳስ ዝኽሪ ህልቂት ዖና እውን ከም መዓልቲ ስዉኣት እንዝክራ እያ። ስዉኣት ከምቲ ንገዛእ ርእሶም ከም ሽምዓ መኺኾም ብርሃን ብዙሓት ክኾኑ ዝተወፈይዎ በብመዓልቱ እንተዝዝከሩ እውን ኣይመበዝሖምን። ዕላዊ መልክዕ ንምትሓዙ ፍሉይ ወግዓዊ ዕለት ክህልዎም ከኣ ቅቡል እዩ። ስዉኣት ዝዝከርሉ ምኽንያት ፍሉጥ እዩ። ንሳቶም ክሓልፉ እንከለዉ ንህልዋት ዝገደፍዎ ሕድሮም ምእንቲ ከይርሳዕ።

ስዉኣት ናይ ወለዶምን ቀረባ ቤተሰቦምን ጥራይ ዘይኮኑ፡ ናይ ኩሉ’ቲ ሳልኦም ኣብ ነጻ ኤርትራ ኣትሪሩ ክረግጽን ዓው ኢሉ ክዛረብን በጃ ዝሓለፍሉ ህዝቢ እዮም። ከምኡ ስለ ዝኾኑ እዮም ከኣ ኣብ ልቢ ኩሉ ደላይ ሰላም፡ ልምዓትን ፍትሕን ወርትግ ፍሉይ ቦታ ዝህልዎም። ህልዊ ኩነታት ህዝብናን ሃገርናን ብመንጽር ሕድሮምከ ከመይ ኣሎ? ተተግቢሩዶ ተጠሉሙ? ዝብሉ ሕቶታት ከኣ ኣብዚ ኣጋጣሚ ክሕሰበሎም ዝግበኦም እዮም። ህዝቢ ኤርትራ ከምዚ ሎሚ ካብ ባዕዳዊ መግዛእቲ ምሉእ ብምሉእ ከይተገላገለ’ውን፡ ኣባይ ሕጊ ንምጽዓድ “ዝባን ስዉኣት” ኢሉ ክግዝዝ እንከሎ ፈለከት ዝብል ኣይነበረን። እዚ ሓደ ካብ መርኣያታት ንስዉኣቱ ዝህቦ ክብሪ ነይሩን ኣሎን።

እቲ ኣብዚ ዕለት ነዞም ስዉኣት ምዝካር ንቡር ኮይኑ፡ ንዝኽሮም መምስቲ ዘለናሉ ኩነታት ኣሳኒና ክንርእዮ ከኣ ግድነት እዩ። ሕድሮም ምኽባር፡ ደጋጊምካ ወርቃዊ ጭረሖ ብምቅላሕን ዘተክዝ ደርፊ ብምስማዕን ኣይኮነን ዝግለጽ። ሕድሮም ሽምዓ ብምብራህ፡ ኣግራብ ብምትካልን፡ ግኡዝ መዘከርታ ብምድኳንን ጥራይ እውን ኣይኮነን ዝረጋገጽ። ኩሎም እዚኣቶም መመላእታት እዮም። እቲ ቀንዲ ንሳቶም ክዝከርሉ ዝግባእ ሕድሮም ኣብ ሓፈሻዊ ህይወትን መነባብሮን ህዝቢ ኤርትራ ክንጸባረቕ እንከሎ እዩ። ዘየቕስኖም እንዳሰራሕካ “ስዉኣትና ቅሰኑ” ምባል ግና ዘቕስኖም ዘይኮነስ ብመስዋእትነቶም ዘሽካዕልልን መመሊሱ ዘቑስሎምን እዩ። እሞ ሎሚ ሕድሪ ስዉኣትና ብመንጽር’ቲ መሰረታዊ ሕመረቱ፡ ኣብ ከመይ ደረጃ ይርከብ። ኣብ ዘቕስኖምዶ ኣብ ዘሻቕሎም ከኣ እቲ ኩነታት’ኳ ባዕሉ ዝዛረብ እንተኾነ ምርኣዩ ኣገደሲ እዩ።

እቲ ንሳቶም ክቡር ዋጋ ዝኸፈልሉ፡ ሰላም፡ ፍትሒ፡ ቅሳነት፡ ምኽባር ኩሉ ዓይነት መሰላት፡ ሎሚ ኣብ ኤርትራ የለን። ተማሂሮም ንወለዶም ተኪኦም ሃገር ክመርሑን ከልምዑን ዝግበኦም ደቂ ስዉኣት፡ ኣብ ክንዲ ብመስዋእቲ ወለዶም ዝሕበኑ፡ ብኣኡ እንዳማረሩ፡ ኣብ ናብራ ስደት ከርፋሕ ህይወት ኣብ ዘሕልፍሉ ወይ ኣብ ጉዕዞ ናብ ስደት ኣብ  ምድረበዳን ባሕርን  ዝሃልቅሉ ኩነታት ኢና ንርከብ ዘለና። ንኤርትራ ዝገዝኣ ዘሎ ጉጅለ ኣብቲ ስዉኣት ንመጀመርያ ግዜ ኣብ ሕንብርቲ ኤርትራ ዝተዘክርሉ ኣጋጣሚ  20 ሰነ  1991 “ደጊም ብዉድባት ሓሸውየ የለን” ኢሉ ኤርትራ ብድሌትን ውሳነን ናይቲ ደቁ ዝኸፈለ ህዝቢ ዘይኮነስ ብትዕቢት ውሱን ጉጅለ ከም እትምራሕ ነጋሪት ምልኪ ምድሳቑ ሕድሪ ስዉኣት ናይ ምጥላሙ ምልክት ነይሩ። እነሆ ከኣ ብኣኡ ቀጺሉ። ስዉኣት ከኣ ኣብ ክንዲ ዝቐስኑ መመሊሶም ይቖስሉ ኣለዉ።

ስዉኣት ኤርትራ ናይቲ ዝተሰውእሉ ውድብ ወይ’ውን መንግስቲ ዘይኮኑ ናይ ህዝቢ እዮም። ናብ መስዋእቲ ዝወፈሩ ካብ ህዝቢ እዮም፡ ዝተሰዉኡ’ውን ምእንቲ ህዝቢ እዮም። ምዝካሮምን ሕድሮም ምኽባርን እውን፡ ግደ እቲ ዝመርሕ ዘሎ ኣካል’ኳ ዘይስገር እንተኾነ ናይ ህዝቢ ሓላፍነት እዩ። ህዝቢ ንጉጅለ ህግደፍ “መንገድኻ መንገዲ ደሓን ኣይኮነን” ክብሎ እንከሎ ሕድሪ ስዉኣት ኣየኽበርካን ይብሎ ኣሎ ማለት እዩ። ነዚ ክቕጽሎ ከኣ ዘይጥለም ሕድሪ ኣለዎ።

ኣብ ኤርትራ ዝገዝእ ዘሎ ጉጅለ ኣብ ልዕሊ እቶም ረቂቕ ሕድሮምን ለበዋኦምን እምበር ብኣካል ዘየለዉ ስዉኣት ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣብ ልዕሊ መላእ ህዝብን ካብ ብሱል ጥረ ሰንኪሎም ዝተረፉ ሓርበኛታትን ዝኽተሎ ኣገባብ ክሳብ ክንደይ ጨካን ምዃኑ ብዙሕ ዝተጻሕፈሉን ዝተዘርበሉን እዩ። ብ11 ሓምለ 1994 ኣብ ልዕሊ ስንኩላን ማይ ሓባር ዝተወስደ ጨካን ስጉምቲ ከኣ ናይዚ ኣብነት እዩ። ካብዚ ቀረባ ግዜ ጀሚሩ፡ ብሰንኪ እዚ ጉጅለ ህግደፍ ንዋጋ ስዉኣት ክብሪ ምንፋጉን ቃሎም ምዕባሩን፡ ዝተደናጋሩን  ኣብ ክብሪ ሰማእትነት ኤርትራውያን ዝጠራጠሩን ወገናት ክቀላቐሉ ንዕዘብ ኣለና። ንመስዋእቶምን ዝተሰውእሉ ዕላማን ዝፈታተን ኣተሓሳስባ። ነቲ ዕላማ ሽፍትነት ነቲ ሰማእትነት ድማ ተራ ሞት ኣምሲሎም ከቕርብዎ ዝፍትኑ። እዚ ኣብዚ ታሪኻዊ ኣጋጣሚ ዝኽሪ ስዉኣት ወጊድ ክበሃል ዝግበኦ ዝንባለ እዩ።

እምበኣር ህልዊ ፖለቲካዊ ኩነታት ሃገርና፡ እንተ ብምንጻጉ ወይ ብምኽባሩ ምስ ሕድሪ ሰማእታት ምትእስሳር ዘለዎ እዩ። ግቡእ መልክዕ ናይ ምትሓዙ ዋኒን ከኣ ንጉጅለ ህግደፍ ዝግደፍ ዘይኮነ፡ ዋኒን ኩልና ደለይቲ ለውጥን በሃግቲ ፍትሕን እዩ። ብመንጽር እዚ ነቲ ኣዳዕዲዑ ሕድሮም ዝጠለመ ወጻዒ ኣካል ገዲፍና ሕድሪ ስዉኣትና ንዘይምዝንጋዕ ቃልና ነሕድስ።

ሰልፊ ዲሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ ኣብዚ ቀረባ መዓልታት “እማመ ንሓባራዊ ዕዮ ተቓወምቲ ውድባት ኤርትራ” ኣውጺኡ ኣሎ። እዚ እማመ ብሃንደበት ዝመጸ ዘይኮነ መሪሕነት ሰልፊ በብግዜኡ ካብ ኣባላቱን ዝተፈላለዩ ወገናትን ክቐርብ ዝጸንሐ ለበዋታት ኣብ ግምት ኣእትዩ ክሓስበሉን ከጽነዖን ዝጸንሐ እዩ። እዚ ንርከበሉ ዘለና እዋን በቲ ሓደ ወገን ስርዓት ህግደፍ ኣርዑት ወጽዓኡ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ኩሉ መዳያት ዝያዳ ዘትረረሉ፡ በቲ ካልእ ወገን ድማ ህዝቢ ኤርትራ ሓይልታት ተቓውሞ ብናይ ሓባር ቃልሲ ከናግፍዎ ጻዋዒቱ መመሊሱ ዘስመዓሉ ዘሎ እዩ። ሓይልታት ተቓውሞና’ውን በበይኑ ቀያርን ተካእን ሓይሊ ክኸውን ከምዘይክእል ተገንዚቡ ከብቅዕ፡ ዓቕሙ ኣወሃሂዱን ሰፊሕ ጽላል ፈጢሩን ብሓባር ክሰርሕ ኣብ ዘይበቐዓሉ መድረኽ ኢና እንርከብ። ብመንጽር እዚ እማመ ሓባራዊ ዕዮ ሰዲህኤ እዋኑ ሓልዩ ዝመጸ እዩ ምባል ካብ መስመር ሓቂ ዝወጸ ኣይኮነን።

ናይዚ እማመ ትሕዝቶ ማእከሉ .ምውዳቕ ዲክታቶርያዊ ስርዓት ህግደፍን ምልጋስ መሓውራት ጭቆናኡን” ኮይኑ ኣብ ኣርባዕተ ኣገደስቲ ነጥብታት ዘትከለ እዩ። ካብዚ ሓሊፉ ማእከሎም “ ምቛም ህዝባዊ ስርሓት ዝከተተልን ዘካይድን ኣካል” ዝብል ሓሳብ ዝማእከሎም ብሓባር ዝስረሓሎም ኣገደስቲ መዳያት እውን ኣለልዩ ኣሎ። ካብዚ ሓሊፉ እቲ እማመ ክሳብ ሕጂ ዝተፈተኑ ናይ ሓባር ጽላላት ከምቲ ትጽቢትና ስለ ዘይተዓወቱ እንኹንኖም ዘይኮኑስ ክንመሃረሎም ዝግበኣና ምዃኖም ኣነጺሩ ኣሎ። እዞም ሰዲህኤ ኣብ እማመኡ ጠቒስዎም ዘሎ ነጥብታት፡ ዝተፈላለዩ ውድባትን ሰልፍታትን ኣብ ብዙሕ ኣጋጣምታት ብቐጥታን ብተዘዋዋርን ከቃልሕዎም ምስ ዝጸንሑ ናይ “ሓቢርና ንስራሕ” ጭርሖታት ዝመሳሰሉ ስለ ዝኾኑ እቲ እማመ ባይታን እዋናውነትን ኣለዎ ዝብል እምነት ኣለዎ።

ሰልፍና ነዚ እማመዚ ከውጽእ እንከሎ ናይ ቅድሚ ሕጂ ድኸምታት ኣብ መስርሕ ሓባራዊ ስራሕ ዳህሲሱ ክኸውን እንከሎ ንገዛእ ርእሱ ካብዚ ድኽመት ብምግላል ኣይኮነን። ብኻልእ ወገን ነዚ እማመ እዚ ከቕርብ እንከሎ ኣብ ምምዕባሉን ምንጻሩን ብመትከል እንካን ሃባን ናይ ዘተን እሂንምሂንን ኣፍደገኡ ብምኽፋት እምበር ናተይ ጥራይ ተቐበሉለይ ብዝብል ዓጋቲ መንፈስ ኣይኮነን። ርግጽ እዩ እዞም ብሓባር ክንሰርሕ ንጥለብ ዘለና ናይ ለውጢ ሓይልታት ነናትና ፖለቲካዊ መደብ ዕዮ ኣለና። መደብ ዕዮታትና ናብ ቅድምን ድሕርን ምውዳቕ ስርዓት ህግደፍ ዝዓለሙ እዮም። እቲ ሕጂ ዝድለ ዘሎ ከኣ ኣብ ክንዲ በቲ ሓደ ወገን  ዘመሳስለናን ዝፈላልየናን ካብ ምድውዋስ በቲ ካልእ ወገን ድማ ነቲ በበይኑ ስፍሓትን ዕምቆትን ዘለዎ ምዕራፋት ምድብላቕ፡ ብንጹር ኣብቲ ቀዳማይ ምዕራፍ ብቲ ውሱን ዘሰማምዓና ነጥብታት ተጊህካ ምስራሕ እዩ።

እቲ ካልእ መልእኽቲ ናይዚ እማመ ክሳብ ሕጂ ተጀሚሮም ኣብ መስርሕ ዘለዉ ንኡሳን ውዳበታትን ተበግሶታትን ነቲ ዝሰፈሐ ጽላል ብዘይጻባእ፡ ከም ዘለዉዎ ኮይኖም ንዓኣቶምን ኣብኣቶም ንዘየለዉን ዝሓቁፍ ዝሰፈሐ ጽላል ምፍጣር እዩ። ሰዲህኤ ኣብዚ እዋንዚ ከምዚ ዓይነት እማመ ከቕርብ እንከሎ እንታይ ሓድሽ ነገር ሒዙ ስለ ዝመጸ እዩ? ዝብል ሕቶ ከም ዝለዓል ፍሉጥ እዩ። ብዙሓት ወገናት ከኣ ነዚ ነናቶም መልሲ ክህልዎም ይኽእል። ሰልፊ ዲሞክራሲ ህዝቢ ኤርራ፡ ናብ  ቅድሚ ሕጂ ምስኣተን ዘይሰርሐ ሓደስቲ ውድባትን ሰልፍታትን እማመ የቕርብ ከም ዘየለ ይርዳእ። ኣብቲ እማመ ጠቒስዎም ዘሎ ነጥብታት’ውን ክሳብ ሕጂ ኣብ ቻርተራትን መሰል ናይ ሓባር ሰነዳትን ዘይተጠቕሱ ከምዘይኮኑ ይግንዘብ። እንተኾነ ሎሚ ትማሊ ኣይኮነን። ሎሚ ካብቲ ናይ ትማሊ ተመኩሮ ተማሂርካ ሓላፍነታዊ ኣተሓሳስባ ከተጥሪ ከኣ ዘይተርፍ መስርሕ እዩ። ስለዚ ሓድሽ እንብሎ እቲ ኣብ ኩልና ተፈጢሩ ክህሉ ተስፋ እነንብረሉ፡ ጸዋር፡ ሓላዪ፡ ሓላፍነታውን ርትዓውን ኣተሓሳስባ እዩ። ምኽንያቱ ሎሚ ሓቢርካ ምስራሕን ዘይምስራሕን ብመንጽር ሃገርና ኮነ ደንበ ተቓውሞና ናይ ምሕያልን ምድካምን ዘይኮነ ናይ ምህላውን ዘይምህላውን እዩ።

እማመ ስሙ ከም ዝሕብሮ ኣብ መስርሕ ዘተ ናብ ናይ ሓባር መሰማምዒ ተረድኦ ዝምዕብል ኣፈናዊ ተበግሶ እዩ። ስለ ዝተኣመመ ጥራይ ይዕወት ማለት እውን ኣይኮነን። ኣብ ፍረ ንክበጽሕ ጻዕርን ቅሩብነትን የድልዮ እዩ። ብመንጽር እዚ መንፈስን ትሕዝቶን ናይዚ እማመ ናብቶም ዝምልከቶም ሰብ ጉዳይ ብግቡእ ከም ዝበጽሕ ኣብ ምግባር ኣካላት ሰዲህኤ ዓብይ ዕዮን ወፍርን ይጽበዮም ኣሎ። ካብዚ ሓሊፉ እቲ ጉዕዞ ናብ ናይ ሓባር ጽላል ምብጻሕ ካብ ኮነ፡ ነዚ እማመ ናብ ርትዓዊ መረዳድኢ ሰነድ ንምምዕባሉ ካልኦት ውድባትን ሰልፍታትን እውን፡ ውልቀሰባት ወይ ውድባት ዘይኮነ “ኩሉ ዓቕምና ኣንጻር ምልኪ ይቕናዕ” ከም ማእከላይ ነጥቢ ወሲዶም ክዓምዎ ዝግበኦም  ዕማም ኣሎ ዝብል እምነት ኣለና::

ርእሰ-ዓንቀጽ ሰዲህኤ

እዋኑ ኣብ ዝሰሓተ ውድድር ተኣሊኽና፡ ነቲ ቀንዲ ዕማም ዘመንና ዝኾነ ምልጋስ ምልካዊ ስርዓት ዝግብኦ ትዅረትን ክብርን ከሊእናዮ ኢና። በዚ ዘየድማዒ ቀዳምነታት ዘመሳቕል፡ ዓቕምና ኣብ ካልኣዊ ጉዳያት ዘህልኽ ኣገባብ ኣቀላልሳ እንተቐጺልና ዕድመ መለኽቲ ክነውሕ ስቅያት ህዝብና ድማ መመሊሱ ክውስኽ እዩ። በዚ ምኽንያት ሰልፊ ዲሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ፡ ንሓባራዊ ዕማም ዘደንፍዕ ንኹሉ ዓቕምና ኣብ ምልጋስ ምልካዊ ስርዓት ዝሰርዕ ተበግሶ ክውሰድ ህጹጽ እዋንና ዝጠልቦ ዘሎ ጠለብ ምዃኑ ይርኢ ኣሎ።

ንታሪኽ ደምበ ተቓውሞ ኤርትራ ምልስ ኢልና እንተርእናዮ ብመንፈስ ውድድር ዝቖሰለ መደባትን ምትእኽኻባትን ኢና እንርኢ። ውድድር ኣብ መንጐ ውድባት ኤርትራ፡ ውድድር ኣብ ሲቪክ ማሕበራት፡ ውድድር ኣብ ህዝባዊ ተበግሶታት፡ ውድድር ኣብ ምንቅስቓስ መንእሰያት፡ ውድድር ኣብ ስርርዕ ደቂ ኣንስትዮ ወዘተ።  ኩሉ መንፈስና ኣብ ውድድር ተጸሚዱ ሓባራዊ ስራሕና ምስ ቆሰለ፡ ዕማም ምልጋስ ምልካዊ ስርዓት ተዓንቂፉ ዓቕምና ኣብ ካልኣዊ ጉዳያት ሃሊኹ እዩ። ጌና ውን ይሃልኽ’ዩ ዘሎ።

ዝፈጠርናዮም ውድባት፡ ጽላላትን ልፍንትታትን ንሓባራዊ ዕማም እዋንና ኣሳለጥቲ ክኾኑ ኣይከኣሉን። እንተወሓደ ኣብ ዲፕሎማስያዊ፡ ኣብ ዜናዊ፡ ኣብ ህዝባዊ ዕዮ ሓባራዊ ስራሕ ክህሉ ዝግብኦ ፍጹም ትኽረት ከሊእናዮም። ነቶም ሕጂ ብዓቕምና ከነሳልጦም እንኽእል ከየሳለጥና ብዛዕባ ዓብይ ዓቕሚ ዝሓቱ ጉዳያት ክንዛረብን ክንቋየቕን ክቡር ግዜና ኣጥፊእና ኢና። ካብ’ዚ ኣህላኺ መንገዲ ክንወጽእ እንተዘይክእልና ከኣ ኩሉ ንህዝብና እንህቦ ዘለና መብጽዓታት ከንቱ ኮይኑ ክተርፍ እዩ።

 እንታይ እንተተገብረ ድኣ ይሓይሽ? 

ሰልፊ ዲሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ “ኩሉ ዓቕምና ኣንጻር ምልኪ ይቕናዕ” ዝብል ጭርሖ ሒዝና ንሓባራዊ ስራሕ ዘደንፍዕ ተበገሶ ክውሰድ እዋኑ ዝኣኸለ ምዃኑ ይርኢ ኣሎ። ኩሎም ዝፈጠርናዮም ውዳበታት ይኹኑ ጽላላት መሳለጥቲ እምበር ዓንቀፍቲ ሓባራዊ ስራሕ ክኾኑ የብሎምን ይብል ኣሎ። ነዚ መንፈስ’ዚ ዝሰማምዑ ኣካላት ከኣ ግዜ ከይወሰዱ ኣብ ልዝብ ክኣትው እዋኑ ከምዝኣኸለ ይርኢ ኣሎ። ንሓባራዊ ስራሕ ዝምልከት ሓዲሽ እማመ ድማ ኣብ’ዚ ቀረባ እዋን ብዕሊ ወጺኡ ኣሎ።

ኣብዚ ዝሓለፈ ቅንያት፡ ቅነ ዝኽሪ መበል 26 ዓመት ነጻነት ኤርትራ፡ መራሕቲ ሰልፊ ዲሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ዝተፈላለዩ ኤርትራዊ ማዕከናት ዜናን መድረኻትን ብዛዕባ ዝተፈላለዩ ዛዕባታት ኣስተምህሮኣዊ መብርሂ ክህቡ ቀንዮም። ኣቶ መንግስተኣብ ኣስመሮም ኣቦመንበር ኣብ ሬድዮ ኤረና፡ ኣቶ ወልደየሱስ ዓማር ሓላፊ ኣህጉራዊ ዝምድናታት ኣብ መርበብ ዓዋተ፡ ኣቶ ተስፋይ ወልደሚካኤል (ደጊጋ) ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ውደባዊ ጉዳያት ኣብ ቲቪ ቴምፖ ኣፍሪክ፡ ኣቶ ረዘነ ተስፋጼን ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ገንዘባዊ ጉዳያት ኣብ ርክብ ኤርትራውያንን ሽውደናውያንን ኣቶ ተኽለ መለኪን ኣባል ማእከላይ ባይቶ ኣብ መርበብ ሓበሬታ ንሓርነትን ብመልክዕ ጽሑፋትን ቃለ መጠይቓትን ዘቕረብዎም ንኣብነት ዝጥቀሱ እዮም። ብዘይካዚ ኣቶ ደበሳይ በየነ ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ዜናን ኣቶ ሃይለ ገብሩ ኣባል ማእከላይ ባይቶን እውን ኣብ ምምዕባል ውሽጣዊ ዓቕሚ ሰልፊ ዘድሃቡ ኣስተምህሮታት ንኣባላት ሰልፊ ምሃቦም ዝዝከር እዩ።

እዞም መራሕቲ ሰዲህኤ ዘድሃብሉ ጉዳያት ብሓፈሻ ኣብ ሰልፋዊ ክሊ ከይተደረቱ፡ እንተላይ ኣብ ኤርትራውን ከባብያውን ዛዕባታት ዘተኮሩ ኣስተምህሮታት እዮም ሂቦም። ዝያዳ ንምጥቃሶም ዝኣክል ካብ ዘተኮሩሎምን ዘብርህዎምን ዛዕባታት፡

  • ብደሆታት ኣብ ግዜ ምጅማር ብረታዊ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ።
  • ኣብ መስርሕ ቃልሲ ዘጋጠሙ ፍልልያትን ናብ መሪር ሕድሕድ ውግእ ምምረሖምን ዘሕደርዎ ኣሉታዊ ስንብራትን።
  • ኣብ ምርግጋጽ ነጻነት ኤርትራ 1991 ናይ ሎሚ ገዛኢ ህግደፍ ዝፈጸሞ ጌጋታትን ሳዕቤኑን፡ ሽዑ ኣብ ልዕሊ ህግደፍ ተጽዕኖ ክፈጥሩ ዝግበኦም ዝነበሩ ወገናት ግበኦም ዘይምፍጻሞምን።
  • ግደ ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ቃልሲ ምእንቲ ነጻነትን ብሰንኪ ህግደፍ ሞሳኡ ከም ዘይረኸበን።
  • መንእሰያት ኤርትራ ትውልዳዊ ሓላፍነቶም ምርካብ ዘኽእሎም ሚዛናዊ ንቕሓት ክቐስሙ ከም ዝግበኦም።
  • ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ትሕቲ ግዝኣት ህግደፍ ዘሕልፎ ዘሎ ህይወትን ህግደፍ ዕድመ ስልጣኑ ንምንዋሕ ዘካይዶ ዘሎ ሸርሕታትን።
  • ኤርትራዊ ፖለቲካዊ ህይወት ካብዚ ኣትይዎ ዘሎ መጻብቦ ንክወጽእ ሓይልታት ተቓውሞ ብሓባርን ብግልን ክዓምዎ ዝግበኦም ዕማማት።
  • ፈተውትን መሓዙትን ኤርትራውያን ኣብ ምዕዋት ቃልስና ከወፍዩ ምጽዋዕ።
  • ሰልፊ ዲሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ ዝኽተሎ ኣገባብ ቃልሲ፡ ዝምረሓሉ ፖሊሲን ዝቕየደሉ ደሞክራሲያዊ መትከላትን

ምብራህ እቶም ቀንድታት እዮም።

እዚ መግለጽታት፡ ብሓደ ወገን መርገጽ ሰልፊ ዲሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ዝተፈላለዩ ዛዕባታት ዘብርሀን ውሽጣዊ ዓቕሚ ኣብ ምሕያል ዝሕግዝን ክኸውን እንከሎ፡ በቲ ካልእ ወገን ድማ ኣብ ክሊ ሰዲህኤ ከይተሓጽረ፡ ኤርትራውን ከባብያውን ኩነታት እውን ዘብረሀ ነይሩ። ካብዚ ሓሊፉ ኣቲ ብመልክዕ ጽሑፋትን ቃለ መጠይቕን ዝተዋህበ ሓባርን መሃርን መግለጽታት፡ ህዝቢ ኩነታት ተረዲኡ ኣብቲ ቃልሲ ክሳተፍ ዝሕግዝ ኣብ ርእሲ ምዃኑ ናይ ግሉጽነት ባህሊ ኣብ ምዕኳዅ እውን ናቱ ብጽሒት ኣለዎ። እዚ በቲ ዝተፈላለዩ ወገናት ሰሚዖምን ኣንቢቦምን  ዝህብዎ ዘለዉ ግብረ መልሲ ተረጋጊጹ እዩ።

ኣብዚ እዋንዚ ኣብ ቃልስና ይረኣዩ ካብ ዘለዉ ጸገማት፡ ብሓፈሻ ህዝቢ ኤርትራ፡ ብፍላይ ከኣ እቲ ድሕሪ ነጻነት ዝተወልደ ወይ ኣብ ግዜ ነጻነት ህጻን ዝነበረ ኤርትራዊ ክፍሊ ሕብረተሰብ፡ ብዛዕባ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ሚዛናዊ ግንዛበ ዘየብሉ ምዃኑ እዩ። ጉጅለ ህግደፍ ንግደ ዝተፈላለዩ ውድባትን ህዝቢ ኤርትራን ክሒዱ ብዛዕባ ገዛእ ርእሱ ጥራይ ሓደ ሸነኻዊ ጥምዙዝ ታሪኽ ከስርጽ ስለ ዝፍትን፡ እዚ ብቅኑዕ ሚዛናውነት ክትካእ ናይ ግድን እዩ። እዚ ብመራሕቲ ሰዲህኤ ክወሃብ ዝቐነየ መብርህታት ከኣ ኣብዚ መዳይዚ ኣዝዩ ሓጋዚ እዩ።

ካብዚ ሓሊፉ ኣብ ዓዲ ዘሎ ህዝቢ ኤርትራ ካብ ርሑቕ ብዛዕባ ተቓወምቲ ውድባት ክሓስብ እንከሎ፡ በቲ ብዝሐን እዩ ዝስከፍን ዝስንብድን። ብዛዕባ መትከላት ነፍሲ ወከፈን ዘለዎ ኣፍልጦ፡ ብሰኒ ጉጅለ ህግደፍ ኣዝዩ ድሩት ምዃኑ ከኣ ኣብ ዝኾነ ኩርናዕ ዝቃላሕ እዩ። ከምዚ ብምዃኑ ህዝቢ ነየነይቲ ውድብ ከም ዝድግፍ ኣብ ምውሳን ኣብ ዝጽገምሉ ደረጃ እዩ ዘሎ። ብዛዕባተን ዝድግፈን ወይ ዝቃወመን ውድባት ግቡእ ኣፍልጦ ከይረኸበ ዝወስዶ ምርጫ ኣብ ጌጋ ከም ዘውድቖ ከኣ ንዕዘብ ኣለና። ናይተን ውድባት መንነት ብፖለቲካዊ ዓይኒ ክርዳእ ኣብ ዘይከኣለሉ ምርጫኡ ኣብ መሰረታዊ ዘይኮኑ ዝንባለታት ክምርኮስ ከም ዝግደድ ከኣ ፍሉጥ እዩ። ካብዚ ንምድሓን እምበኣር ተቓወምቲ ፖለቲካዊ ውድባት ኤርትራ ዝኽተለኦ ፖሊሲታት ናብ ህዝቢ ከቕርባ ግድነት እዩ። እዚ ክረጋገጽ ካብ ዝኽእለሉ ኣገባባት ሓደ ከኣ ብኸምዚ ብመራሕቲ ሰዲህኤ ክወሃብ ዝቐነየ ኣስተምህሮ እዩ። እዚ ብካለኦት ውድባት እውን ክሰዓብ ዝግበኦ ኣብነታዊ ተግባር እዩ። ሰደህኤ ከኣ ብዝረኸቦ ኣጋጣሚ ክቕጽሎ እዩ።

ኣብ ደንበ ተቓውሞና ዝነጥፋ ማሕበራዊ ሚድያታት፡ መራሕቲ ፖለቲካዊ ውድባት ኣብ መድረኽ ቀሪቦም፡ ኣብ ህልዊ ኤርትራዊ ፖለቲካዊ ሃለዋት ዘለዎም ሚዛንን፡ መተካእታኦም ድሕሪ ውድቀት ህግደፍን ናብ ህዝቢ ከቕርቡ ምትብባዕ ሓደ ካብ ዝተሰለፋሉ ዕላማ እዩ ዝብል ተረድኦ ኣለና። ቆላሕተአን ድማ ጌጋ ንምጉላሕን ፍልልያት ንምግዳድን ዘይኮነ፡ ባህሊ ምጽውዋርን ምክእኣልን ምኽባር፡ ትካላውን ሕጋውን ኣሰራርሓ ክኸውን ይግበኦ። ብመንጽር እዚ ንሓለፍቲ ሰደህኤ ዝኸፈተኦ ኣፍደገ እንዳነኣድና ምስኣቶም ኮነ ምስ ካለኦት መርሕቲ ውድባት ክቕጽለኦ ከኣ ነተባብዐን።

ሓደ ጉዕዞ መጀመርን መዕረፍን ኣለዎ። እቲ ኣብ መንጎ መበገስን መዕረፍን ዘሎ ርሕቀት ከከም ባህሪ ናይቲ ዕማም ቀሊል ወይ ከቢድ፥ ክኸውን ይኽእል። እቲ ኣብ መንጎ’ዚ ኣገደስቲ ነጥብታት መበገስን መዕረፍን ዘሎ ጉዕዞ እቲ መስርሕ ንብሎ ዘለና እዩ። ነዚ መስርሕ ኣብ ምሕጻር ወይ ምንዋሕ ናይቶም ነቲ መስርሕ ዘካይድዎ ኣካላት ሓፈሻዊ ብቕዓት ዝመዝን እዩ። እዚ በዓልቤታዊ ኮይኑ ነቲ መስርሕ ዝቕልስ ወድዓዊ ምኽንያታትን እቶም ተዋሳእቲ ክንቅይሮ ዘይንኽእል ዝግዘኣሉ ሕግን እውን ኣለዎ። ቀሊል ኣብነት ንምቕራብ፡ ካብ ሓደ ቦታ ብመኪና ነቒልካ ኣብቲ እትደልዮ መዓርፎ ንምብጻሕ ናይቲ ዘዋሪ ክእለትን ናይታ መኪና ብረታዐን ዓይነትን ዓብዪ ብጽሒት ኣለዎም። ግና ከኣ ባህሪ ናይቲ መንገድን መኪና ናይ ምምራሕ ሕግን እውን ብጽሒቶም ኣትሒትካ ዝረኣይ ኣይኮነን።

ካብ ምጅማር ክሳብ ምፍጻም ንምብጻሕ ዝኽየደ መንገዲ ከከም ባህሪ ናይቲ ከተዕውቶ እትቃለሰሉ ዕላማ ክፈኩስን ክኸብድን ከም ዝኽእል ርዱእ እዩ። ካብዚ ሓሊፉ ኣብቲ ዝኣመትካዮ መዓርፎ ምእንቲ ክትበጽሕ፡ ኪኖ ምጅማር ጉዕዞ፡ ነቲ መስርሕ ህይወት፡ ግዜ፡ ጉልበትን ዝተፈላለዩ ዓይነት ንዋትን ክትከፍለሉ ግድን እዩ። ነዚ ክትከፍል እንተዘይክኢልካ ግና እቲ ዕማም ህያው ኮይኑ፡ እቲ መስርሕ ግና ይዝሕትል። ኣብቲ ከም መዓርፎ ዝሓሰብካዮ ሸቶ ከኣ ኣይትበጽሕን።

ናይዚ ግብራዊ ኣብነት ንምጥቃስ ናብ ተመኩሮና ኢና እንመጽእ። ብዙሕ ንድሕሪት ከይተመለስና ዕጥቃዊ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ብ1961 እዩ ተጀሚሩ። ብ1991 ድማ ናጽነት ኤርትራ ብምርግጋጽ መዓርፎ ረኺቡ። ኣብ መንጎ እቲ መንቀልን መዕረፍን ናይ 30 ዓመታት መስርሕ ነይሩ። እዚ 30 ዓመታት ብደረጃ መዕቀኒ ግዜ ነዊሕ እዩ። ዕድመ ሓደ በጽሒ እዩ። ነዚ ናይ ቃልሲ መስርሕ ዝያዳ ነዊሕ ዝገብሮ ከኣ 30 ዓመታት ምዃኑ ዘይኮነ፡ እቲ መስርሕ ዝሓለፎ ኣዝዩ ሓባጥጐባጥ መስርሕ ጥራይ ዘይኮነ ዝተኸፍሎ ሓፈሻዊ ዋጋ ብፍላይ ከኣ ናይ ህይወት ኣዝዩ ከቢድን ክቡርን ምንባሩን እዩ። ከም ድሌት ኤርትራውያን እቲ ቃልሲ 30 ዓመታት ዘይኮነ 30 ወርሓት ክወስድ’ውን ኣይነበረን። እንተኾነ እቲ ቃልሲ ናይ ገዛእ ርእሱ ባህሪ ስለ ዝነበሮ 30 ዓመታት ወሲዱ። ኤርትራውያን ተቓልስቲ ውጽኢት ብሃውሪ ኣብቲ ዝተመነኻዮ ግዜን ኣገባብን ዝሕፈስ ዘይኮነ፡ ውጽኢት ነብሱ ዝኸኣለ ብዙሕ ባእታታት ዝዋስእሉ መስርሕ ምዃኑ ስለ ዝተረድኡ ንምሉእ እቲ ካብ ምጅማር ዕጥቃዊ ቃልሲ ጀሚሩ ክሳብ ናጽነት ኤርትራ ዝማዕበለ መስርሕ ቃልሲ ዘዝተሓተትዎ ዋጋ እንዳኸፈሉ ተጸብየምዎ። ከም ትጽቢቶም ድማ ተረጋጊጹ። ግና ምሉእ ኣይኮነን።

ምስዚ ዝሳነ ሓደ ኣብነት ንምጥቃስ ዝኣክል፡ ኣብ መንጎ ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራን ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራን፡ መሪር ውግእ ሕድሕድ ይካየደሉ ኣብ ዝነበረ ግዜ 80ታት ነፍሰሄር ስዉእ ስዩም ዑቕባሚካኤል ራእሱ (ሓረስታይ) ኣብ ኣውራጃ ሰራየ ገርጠጥቲ ኣብ እትበሃል ቁሸት ናይ ሓያሎ ተጋደልቲ ኣኼባ ኣካየደ። ካብቶም ተሳተፍቲ ኣኼባ ሓደ “ንሰውራ ብመሰረቱ ከመይ ኢኻ እትገልጾ?” ኢሉ ሓተቶ። ስዉእ ስዩም ኣብ ምግላጽ ህልዊ ኩነታት ሜዳ ኤርትራ ኣተኲሩ ስለ ዝነበረ፡ ከምዚ ዓይነት ሕቶ ኣይተጸበየን። እንተኾነ ነዚ ሕቶዚ ብኣብነት ኣሰንዩ ንምምላስ ከምዚ ዝስዕብ በለ። “ሰውራ ብመንደራጉሕ ይምሰል እዩ። መንደራጉሕ ክጅምር እንከሎ ብዙሕ እምኒ ኣንቀሳቒሱ ብናህሪ ይኸይድ። ኣብቲ መስርሕ ግና ገሊኡ ካብቲ ኣእማን የማነጸጋም እንዳተጸገዐ ካብቲ መስርሕ ይተርፍ። እቲ ዝቕጽል ድማ ካልእ እምኒ ፈናቒሉ እንዳሰለፈ፡ ክሳብቲ ቁልቁል ወዲኡ ጥጠው ዝብለሉ ጐልጎል ቦታ ይበጽሕ፡ ኣብዚ መስርሕ ካብቶም ጀመርቲ ክሳብቲ መወዳእታ መዕረፊ ሜዳ ኩሎም ዘይክበጽሑ ይኽእሉ። እቶም ክሳብ መወዳእታ ናይዚ መስርሕ ዝበጽሑ፡ ንባህርያት እቲ መስርሕ ተረዲኦም ብተጸዋርነት ኩሉ ዝተሓተትዎ ዋጋ ክኸፍሉ ዝኸኣሉ ጥራይ እዮም” በለ።

ኣብቲ ጉዕዞ ቃልሲ ግዜን ካልኦት ጸለውቲ ምዕባለታትን ነናቶም ተጽዕኖ ከም ዘለዎም ፍሉጥ ኮይኑ፡ ኩሉ ውጽኢት ብመስርሕ እዩ ዝብጻሕ። መስርሕ ባዕሉ ለውጢ ከምጽእ እትጽበዮ ዘይኮነ፡ ሓያል ተዋሳኣይ ኮይንካ ብሓባር እትዋሰኣሉ ናይ ቃልሲ መድረኽ እዩ። ንሕና ኤርትራውያን በሃግቲ ደሞክራሲ ሎሚ እውን ኣብ መስርሕ ቃልሲ ኢና ዘለናዮ። እዚ ናይ ድሕሪ ናጽነት መስርሕ ቃልስና ካብቲ ናይ ዕጥቃዊ ቃልሲ ዝኸበደ እምበር ዝቐለለ ከምዘይኮነ ተረዲእና ኣለና። ምናልባት ደኣ ብዓይነቱ ይፍለ ይኸውን እምበር ብኽብደቱ ካብቲ ናይ ሽዑ ዘይንእስ ዋጋ ይሓተና ከም ዘሎ ከኣ ክንርደኦ ኣለና። እቲ ዋጋ ገሊኡ በዓል ቤታዊ እዩ። ገሊኡ ድማ ወድዓዊ። እቲ ወድዓውስ ኣብ ኢድና ኣይኮነን ዘሎ፡ እቲ ዘተሓሳስብ ግና ነቲ ኣብ ኢድና ዘሎ በዓልቤታዊ ዋጋ እውን ክንከፍሎ ዘይምኽኣልና እዩ። ኣብዚ በዓልቤታዊ እነረጋግጾ ድማዕ ከኣ ነቲ ወድዓዊ ተጽዕኖ ከም ዘፍኩሰልና ርዱእ እዩ። በዚ ድኽመትና ዝሻቐሉ ብዙሓት እዮም። ሻቕለቶም ከኣ ግቡእ ሻቕሎት እዩ። ግን ድማ እዚ ዘረደኣና እቲ ሒዝናዮ ዘለና መስርሕ ቃልሲ ከቢድ ምዃኑ እምበር፡ በዚ ኣቢልካ ዝብጻሕ መዓርፎ ወይ ውጽኢት የለን ናብ ዝብል ምቑራጽ ተስፋ ዝወስድ ከምዘይኮነ እዩ። እቲ እንምነዮ ደሞክራሲ፡ ሰላም፡ ልምዓትን ቅሳነትን ኣብ ኤርትራ ክብጻሕ ዝከኣል እዩ። ብትምኒት ዘይኮነስ ዋጋ ብዝኽፈሎ መስርሕ።

ሕጂ ብሓፈሻ ኣብ ኩሉ መዳያት ብፍላይ ድማ ብሓባር ከስርሓካ ዝኽእል ጽላል ክትፈጥር ምኽኣል ዘይድፋእ ጎቦ ኮይኑና ከም ዘሎ ንርኢ ኣለና። እንተኾነ እዚ ጎቦ ካብቲ ኣብ መስርሕ ዘጋጥም ዕንቅፋታት ሓደ ካብ ምዃን ሓሊፉ ካልእ ኣይኮነን። ደፊእካ ንሓዋሩ ዘይፈርስ ኣይኮነን። ከም ውጽኢት እኩብ ድምር ናይቲ ክሳብ ሕጂ ከነካይዶ ዝጸናሕና ቃልሲ እዚ መስርሕ ሓደ መዓልቲ ኣብ መዕረፊ ከም እነብጽሖ ብምሉእ ልቢ ኣሚንና ክንቃለሶ ከኣ መተካእታ የብልናን።

ንሓደ ጉዳይ ወይ ተመኩሮ፡ ካለኦት ከዘንትዉልካን ባዕልኻ ተሳታፊኡ ክትነብርን ይፈላለ እዩ። እንተኾነ ንሓደ ተመኩሮ ወይ ፍጻመ ኣብኡ ኮይነ ስለ ዘይረኣኹዎን ዘይተሳተፍኩዎን ኣይቅበሎን ኣይፈልጦን ምባል ጠቓሚ ኣይኮነን። ነቲ ኣብ ዘይነበርካሉ ግዜ ዝተፈጸመ እሞ ክትመሃረሉ ዝግበኣካ፡ ብመጀመርያ በቲ ሎሚ ዝረአ ውጽኢቱ ምምዛን ይከኣል። ካብዚ ሓሊፉ ኣብቲ ተመኩሮ ዝነበሩ ንዘዘንትዉዎ እውን ዋኒነይ ኢልካ ምስትብሃሉ ኣዝዩ ጠቓሚ እዩ። ብዛዕባቲ ፍጻሜ ዝጸሓፍ ሰነዳት ከም መወከሲኻ ምውሳድ ከኣ ካልእ ትማልን ሎምን ናይ ምትሕሓዝ መንገዲ እዩ። ከምኡ እንተዘይኮይኑ ግና እቲ ሽዑ ዝነበረ ንሃብታም ተመኩሮኡ ሒዝዎ ክሓልፍ፡ እቲ ተካኢ ከኣ ከም ብሓድሽ “ሀ” ኢሉ ክጅምር እንተኾይኑ እቲ ናይ ምቅጽጻል ሰንሰለት ይብተኽ። ምብታኸ ከኣ ሳዕቤኑ ብርሰት እዩ።

ነዚ ኣበሃህላ ከም ኤርትራውያን ናብ ተመኩሮና ክንቃንዮ እንከለና፡ ቃልስና ብዙሕ ግና ከኣ ኣብ ሕድሕዱ ዝተሓሓዝ ምዕራፋት ኣለዎ። ርሑቕ ከይከድና ተመኩሮ ብረታዊ ቃልስና ንሕና ዋናታቱ ጥራይ ዘይኮና፥ ካለኦት ወገናት እውን ነዚ ብኹሉ መዳያት ሃብታም ዝኾነ ተመክሮና ክመሃርሉ ዝግበኦም እዩ። ብፍትሓውነት ቃልሲ፡ ብጽንዓትን ተወፋይነትን ተቓለስቱን ዘይስልኪ ደገፍን ተሳተፍነትን ህዝብን ኣብነታዊ ስለ ዝኾነ። ኣብቲ ማዕበል ቃልሲ ዘይነበረ ሎሚ ግና ተዋሳኢ ዘሎ መንእሰይ ነዚ ተመኩሮ እዚ ከም መንጠርን መበገስን ንናይ ሎምን ጽባሕን ቃልሱ፡ ክመሃሮ፡ ክመራመረሉን ክኽብሮን ናይ ግድን እዩ። እዚ ክበሃል እንከሎ ግና ሎሚ ትማሊ ስለ ዘይኮነ፡ ንናይ ሽዑ ድኽመት “ከምዚ ክግበር ኣይነበሮን” ኢሉ ፍትሓዊ ነቐፈታ ተንበረሉ ዝጽላእ ኣይኮነን። ኣብ ክንዲ ካብቲ ጌጋ ዝመሃር ነቲ ዝነቐፎ ጌጋ እንተደጊምዎ ግና ፋይዳ የብሉን። ሕሉፍ ሓሊፉ ንናይ ትማሊ ተመኩሮ ምኽሓድን ምጽላሙን ግና ሎሚ ኮነ ጽባሕ ኣብ ዕንክሊል ምንባር ምዃኑ ግንዛበ ክውሰደሉ ዝግበኦ እዩ።

ነዚ ኣቐዲሙ ዝተጠቕሰ ከተገናዝብ ክትክእል፡ ኣርሒቑ ዝርኢ ፍትሓውን ደሞክራስያውን ኣተሓሳስባ ምውናን ናይ ግድን እዩ። ኣብዚ እዋንዚ ፍትሓውነትን ደሞክራስያውነትን ከከም ኩነታትካ ብዝምድናዊ ዓይኒ ክረኣዩ ምዕዛብ ልሙድ ኮይኑ ኣሎ። ብውሑዱ ግና ኣብ ደሞክራሲያዊ ኣተሓሳስባን ግዝኣተ ሕግን ዝኣምኑ ኣካላት ክሰግርዎም ዘይግበኦም መሰረታዊ መትከላት ኣለዉ። ካብዚኣቶም ትካላዊ ኣሰራርሓን ግዝኣት ኣብዘሓን ብቐዳምነት ዝጥቀሱ እዮም። ትካላዊ ኣሰራርሓ ዝተፈላለዩ መንግስታዊ ኮኑ ውድባዊ ኣካላት እንታይ ክገብሩ ከም ዝፍቀደሎም እንታይ ከይገብሩ ከም ዘይፍቀደሎም ዝድረትን ነናትካ ሓላፍነት ዘነጽርን መርሆ እዩ። ነዚኣቶም ኣትሪርካ ከይሓዝካ ብዛዕባ ደሞክራሲ ጠጥዕሙ ምምዳር ፍረ ኣይህልዎን።

ኣብዚ እዋንዚ ናይዚ ደሞክራስያዊ መትከላት ቅዩድ ዘይምዃን ጸገም ይፈጥር ከም ዘሎ ብዙሕ ኣብነታት ምቕራብ ይከኣል። ንኣብነት በዚ መንጽር ናብ ጉጅለ ህግደፍ እንተማዕደና፡ ናይቲ ግንባር ኣቦመንበር ትካላዊ ኣሰራርሓ ኣየኽብርን ጥራይ ዘይኮነ ከም ኣሰራርሓ’ውን ኣይቅበልን። ብመንጽር እዚ ኣብ ኩሉ ጽፍሕታትን ሞያዊ መዳያትን ኢዱ ከእቱ ንዕዘቦ። ብዓብይኡ ድማ ካብ ሕገመንግስቲ ጀሚርካ ዝኾነ ስኑድ ናይ ኣሰራርሓን ዝምድናን ቅዲ የብሉን። ኣዝዩ ውሱን እንተለዎ ከኣ ይጥሕሶ። እዚ ኩሉ ደሚርካ ክረአ እንከሎ ጉጅለ ህግደፍ ብሓፈሻ ብፍላይ ከኣ መላኺ መራሒኡ፡ ነዚ ኣገባብ ዝመርጽ ኣብ ኩሉ ጉዳያት ተመለስ ዝብሎ ዘየብሉ፡ ከም ድላዩ ክዕንድር ስለ ዝደለየ እዩ። ክቐትል፡ ክኣስር፡ ውግእ ክኸፍት፡ ንብረት ህዝቢ ክምንዝዕ ኩሉ ዓይነት መሰላት ክግህስ እንከሎ መኒኻ ዝብሎ የብሉን። ኣብ ከምዚ ኩነታት “ሕጊ ጥሒስካ” ከይበሃል ብዘይ ቅዋምን ሕግን ክመርሕ ወሲኑ። ንሱስ ድሕሪ ሕጂ ናብ ሕግን ስርዓትን ከምዘይምለስ ነፊጹ እዩ። ንሕናኸ ካብዚ ግናይ ተመኩሮኡ እንታይ ንመሃር እዩ እምበኣር እቲ ከነቕልበሉ ዝግበኣና ቁምነገር።

መስርሕ ደሞክራሲ ብባህሪኡ ብዙሓት ዘሳትፍ እዩ። እዞም ብዙሓት ክንድቲ ብዝሖም ከድምዑ፡ ናተይ ኢሎም ከስርጽዎን ክምርሕሉን ዝኣምንዎ ኣተሓሳስባታት ኣለዎም። ብሓባር ክሳብ እተሰለፍካ ዝፈላሊ ጉዳያት ከፍጠር እንከሎ ከም ሓደ ብሃንደበት ዘጋጠም ሓደጋ ዘይኮነስ ኣብ ናይ ሓባር ቃልሲ ከም ውሁብ እትጽበዮ እዩ። ምስ ኣጋጠመ ድማ ንናይ ኩልኻ ኣተሓሳስባ ዕድል ብዝህብ ብናይ እንካን ሃባን መርሆ ምፍታሑ መለለይ ደሞክራስያዊ ኣተሓሕዛ እዩ። ኣብ ንኩልኻ ዘማእክል ጭብጢ ክትበጽሕ ከኣ “ኣነ ቅኑዕ እየ፡ ካለኦት ግና ግጉያት” ካብ ዝብል ስስዐ ክትላቐቕ ዘይስገር እዩ። ካብ ጸቢብነትን ትምክሕትን ርሒቕካ፡ ተጸዋርነትን ሕድገትን ዕጥቅኻ ክኾኑ ከኣ መተካእታ የብሉን።

ከምቲ ዝተጠቕሰ ብዙሓት ኮይንካ ሓደ ዕላማ ከተዕውት ክትቃለስ እንከለኻ ኣብ ሓደ ጉዳይ ብዙሓት መማረጺ ሓሳባት ክቐርቡ እትጽበዮ እዩ። ነዚ ሓሳባት ኣቀራሪብካ ኣብ ሓደ ንኹልኻ ዘሰማምዕ መማረጺ ሓሳብ ክትበጽሕ ምኽኣል ቀዳምነት ዝወሃቦ ምርጫ እዩ። እዚ ኣብ ዘይኮነሉ ከኣ ካብቲ መማረጽታት እቲ ብዙሓት ዝደገፍዎ ሓሳብ ንኹልኻ ዝገዝእን ዝትግበርን ውሳነ ክኸውን ኣብ ደሞክራስያዊ ኣሰራርሓ መባእታዊ እዩ። ድሕሪ ኣብ ውሳነ ምብጻሕ ኣብቲ ናብ ውሳነ ንምብጻሕ ክካየድ ዝጸንሐ ልዝብ ዝለዓሉ ዝነበሩ ሓሳባት ቅድሚት ኣይመጹን እዮም። ንርኢቶ ውሑዳት ኣብቲ ቅድሚ ውሳነ ዝካየድ ክትዕ ማዕረ ዕድል ይወሃቦ። ድሕሪ ውሳነ ድማ ክትግር ዘይኮነስ ንክስማዕ መሰል ምሃብ ደሞክራሲያዊ ኣተሓሕዛ እዩ። ካብዚ ሓሊፉ ኣብቲ ውሳነ ዘይተጠቕሱ ግና ድማ ኣብ ግዜ ክትዕ ዝለዓሉ ዝነበሩ ነጥብታት ንቕድሚት ኣምጺእካ ከተተግብር ምፍታን ሳዕቤኑ ጸገም ስለ ዝኾነ ቅቡል ኣይኮነን።