ብ1896 ኣብ መንጎ ሰራዊት ዳግማዊ ምነሊክን ኢጣልያን ውግእ ተኻይድሉ ዝበሃል ጎቦታት ሶሎዳ

መበል 130 ዓመት ውግእ ዓድዋ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባን ትግራይን ብ2 መጋቢት 2026 ተዘኪሩ። ኣብቲ ዝኽሪ ምስቲ ኣብ መንጎኦም ዘሎ ወጥሪ፡ ኣብ ክልቲኡ ወገናት ናይ “መጻእኩኻ” ምፍኽኻር እዩ ክንጸባረቕ ውዒሉ። ፈኸራ ላዕለዎት መራሕቲ ብልጽግና፡ ናብ ትግራይ ጥራይ ዘተኮረ ዘይኮነ፡ ዝያዳ ናብ ኤርትራ ዘቕነዐ እዩ ነይሩ። ኣብቲ ኣብ ኣደባባይ ኣዲስ ኣበባ ዝተዘከረሉ፡ ኩሉ’ቲ ጭረሖታት ከምቲ ኣብዚ እዋን’ዚ ኣብ ኢትዮጵያ ከም ባህሊ ተወሲዱ ዘሎ፡ ልኡላውነት ኤርትራ ጥሒስካ  ቀይሕ ባሕርን ወደብ ዓሰብን ንምውናን ዘቕነዐ ጃህራን ፈኸራን ዘንጸባርቕ ነይሩ።

ኣብ ኣደባባይ ኣዲስ ኣበባ መደረ ዘስምዑ፡ ፕረሲዳንት ታየ ኣጽቀስላሰ፡ ፊልድ ማርሻል ብርሃኑ ጁላን ከንቲባ ኣዳነሽ ኣበቤን እዮም። ኩሎም ዘንበብዎ ጽሑፋት ከኣ ሓደ ሰብ ጽሒፉ ኣባዚሑ ከም ዝሃቦም ብዘምስል ልኡላውነት ኤርትራ ምግሃስ፡ ከም ናይ ዓወት ዓድዋን ምህናጽ ሓጽቢ ህዳሰን ከነረጋግጾ ኢና ዝብል ህርፋን’ዩ ኣቃሊሑ። 

ከም’ቲ ሓቁ ግና ናይ ግዜ ውግእ ዓድዋ ንጉስ ኢትዮጵያ ዝነበረ ዳግማዊ ምነሊክ፡ ድሕሪ ውግእ ዓድዋ ዶብ ኤርትራን ኢትዮጵያን ሩባ መረብ ከይተሳገረ ሰራዊቱ ሒዙ እዩ ዝተመልሰ። ንናይ ሚነሊክ ሩባ መረብ ሰጊሩ ናብ ኤርትራ ዘይምእታው ዝተፈላለዩ ምስምሳት ክህብሉ ዝፍትኑ’ኳ እንተለዉ፡ እቲ ሓቀኛ ምኽንያት ግና ምነሊክ ንኤርትራ “ኣብ ትሕቲ ግዝኣት ኢጣልያ ዝነበረት ጐረቤት ኢትዮጵያ ሃገር” ምዃና ኣፍልጦ ብምሃብ፡ ናብ እንዳማቱ ግዝኣት ንዘይምእታው ዝወሰዶ ስጉምቲ እዩ። እዚ ከኣ ምነሊክ ነቲ ሎሚ ንዝተወሰኑ ላዕለዎት መራሕቲ ብልጽግና ምውሓጥ ኣብዩ ዘዕገርግሮም ዘሎ “ሃገርነት ኤርትራ” ኣፍልጦ ዝሃበሉ ኣጋጣሚ እዩ ነይሩ።

ብዛዕባ ኲናት ዓድዋ ካብ ተላዕለ ኢትዮጵያውያን፡ ካብቶም ምስ ኢጣልያ ተሰሊፎም ኣስታት 8,000 ኤርትራውያን፡ ኣብ ኢዶም ካብ ዝወደቑ  ዝተፈላለዩ ሰነዳት ብዝተፈላለየ ኣሃዛት ዝገልጽዎም ናይ ኣስታት 400 ክሳብ 800 ዝበጽሑ ሰባት የማናይ ኢድን ጸጋማይ እግርን ቆሪጾም ኣዝዩ ኣሰቃቒ ዘይሰብኣዊ ተግባር ዝፈጸምሉ እዩ። ነቶም ኣብ ኢዶም ዝወደቑ ኢጣልያውያን ወተሃደራት ግና እግሮም ሓጺቦም እዮም ብሰላም ኣፋንየሞም።

ዳግማዊ ሃጸይ  ሚነሊክ ብ2  ጉንበት 1899፡ ምስ ኢጥልያ ውዕል ውጫለ ክፍርም እንከሎ’ውን እቲ ዘፋለሶምን ናብ ዳግማይ ውግእ ዘእተዎምን ናይ ኤርትራ ሃገርነት ዘይኮነ፡ ካልእ ናይ ዓንቀጽ 17 ናይ ኣተረጓጉማ ሽፈጥ ምዃኑ መዛግብቲ ታሪኽ ዝሰነድዎ እዩ።

ስለዚ ውግእ ዓድዋ ነቲ ንኤርትራ ዝገዝእ ዝነበረ መንግስቲ ኢጥልያ’ኳ ስዕረት እንተነብረ፡ ብዛዕባ ሃገርነት ኤርትራ ግና ባይታ ዘንጽፈ እዩ ነይሩ። ንዝኽሪ ዓድዋ ከም መንጠሪ ንምውራር ኤርትራ ክትገብሮ ከኣ ዘሳኒ ኣይኮነን። ኢጣልያ እንደጋና ብ31 መጋቢት 1936 ኣብ ማይጨው ተዋጊኣ ብምስዓር ንኢትዮጵያ ንሓሙሽተ ዓመታት ዝገዘአታ ከኣ፡ ነቲ ቅድሚኡ ዝነብረ ውዕላት ኣፍሪስካ፡ ንኤርትራን ኢትዮጵያን ንምሕዋስ ዘይኮነ፡  ከምቲ ብግብሪ ዝተራእየ፡ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ካልእ ግዝኣት  ኢጥልያ ንምውሳኽ  እዩ ነይሩ።

ገለ ክፋል ናይቲ ብሓዊ ዝሓረረ ኣባይቲ

ኣብ ሱዳን ምምሕዳር ዳርፎር ኣብ ዝርከብ ዝተመዛበሉ ዝተዓቖብሉ መደበር ካልማ ብ1 መጋቢት 2026 ልዕሊ ሓደ ሺሕ ኣባይቲ ብባርዕ ሓዊ ከም ዝዓነዉ ካብቶም ግዳያት ብዝተረኽበ ሓበሬታ ተፈሊጡ።

ካልማ ብኣማኢት ኣሸሓት ዝቑጸሩ ብሰንኪቲ ብ2023 ኣብ ሱዳን ዝተባረዐ ውግእ ዝተመዛበሉ ስድራቤታት ዝዕቖብሉ ምዃኑ እቲ ዜና ሓቢሩ። እቲ ዘጋጠመ ሰፊሕ ባርዕ ኣካልቲ በብግዜኡ ዘጋጥም ምዃኑ እቲ ዜና ጠቒሱ፡ ቀንዲ መንቀሊኡ ብሰንኪ እቲ መስርሒ ኣባይቲ፡ ምስ ምልውዋጥ ኩነታት ኣየር ብቐሊሉ ሓዊ ስናኸስ ነገራት  ምዃኑ’ውን  ተፈሊጡ።

ናይቶም ኣብ ዳርፎር ዝርከቡ ሱዳናውያን ተመዛበልቲ ኣወሃሃዲ ኣካል ወሃቢ ቃል ኣዳም ራጃህ ከም ዝገለጾ፡ እቲ ባርዕ በቲ ዕለት ንግሆ ኣብ መደበር ካልማ ካብ ዝርከቡ ንኡሳት ማእከላት ኣብ ቁጽሪ ሓደ እዩ ጀሚሩ። ብሰንኪ ልዕሊ 1000 ኣባይቲ ምዕናዎም ብዙሓት ተመዛበልቲ ብዘይመጽለሊ ከም ዝተረፉን ኣደዳ ዝተፈላለዩ ሰብኣዊ ብኩራት ከም ዝኾኑን ከኣ እቲ ዜና ብተወሳኺ ሓቢሩ።

ረጃል ኣተሓሒዙ እቲ ሓዊ ካብ ሓደ ገዛ ተላዑሉ፡ በቲ ጸቢም መተሓላልፋን ተጸጋጊዑ ዝተሰርሐ ኣብይትን ቀልጢፉ ከም ዝለሓመ ኣፍሊጡ። በቲ ዝተፈጥረ ነበልባል ከኣ ኣብ ኣባይትን ኣብ መኽዘናትን ዝነበረ ንብረትን ቀረባትን ምሉእ ብምሉእ ከም ዝዓነወ በቲ ዜና ተገሊጹ። ኣብቲ ግዜ ባርዕ ፍሉይ ጸገም ዝነበረን ኣደታት ጉድኣት ከም ዘጋጠመንን ናብ ሆስፒታል ንያላ ከም ዝተወዳን ክፍለጥ ተኻኡሉ።

ኣብ መወዳእታ እቲ ወሃቢ ቃል ናይቲ መደበር፡ ሕብረተሰብ ዓለምን ዓለም ለኻዊ ሰብኣዊ ትካላትን መጽለሊ፡ መግብ፡ ማይን ስኣመሰሉን መሰረታዊ ሰብኣዊ ድሌታትን ብህጹጽ ኣብ ምቕራብ ንክተሓባበሩ ጸዊዑ። ኣብ ርእሲዚ ኣብ ምህናጽ መደበርን ትሕተ- ቅርጻን ንክተሓባበሩ እውን ምሕጽንታ ኣቕሪቡ።

በዓል መዚ ሜዲያ ኢትዮጵያ፡ ፈቓድ መርበብ ሓበሬታ “ኣዲስ ስታንዳርድ” ስለ ዝሰረሰ፡ ኮሚተ ሓለዋ መሰል ጋዜጥኛታት፡  ኢትዮጵያ ነቲ ዝተሰረዘ ፈቓድ ናብ ንቡር ንክትመልስ ብ24 ለካቲት 2026 ካብ ኬንያ ብዘውጸኦ መግለጺ ጸዊዑ።

ዲረክተር ኣፍሪቃ ኮሚተ መሰል ጋዜጠኛታት ኣንጀላ ኩይንታል  ነቲ ብኢትዮጵያ ዝተወስደ ስጉምቲ ሕጋዊ ዘይኮነ ሕነ ምፍዳይ እዩ ከም ዝበለቶ ኣብቲ መግለጺ ተጠቒሱ። በዓልመዚ መዲያታት ኢትዮጵያ ብጉልባብ ሕጊ ምጥሓስን ጋዜጣዊ ስነ-ምግባር ዘይምኽባር መንግስቲ ዘይድግፉ ድምጽታት ንምዕጋት ዝውሰድ ዘሎ ስጉምቲ እዩ ክትብል ድማ ኣቃሊዓ። ካብዚ ብምብጋስ ከኣ እቲ ናይ ፈቓድ ምስራዝ ውሳነ ብቑልጡፍ ንክዕጸፍ፡ኳ እንተጸውዐት መልሲ ከምዘይተዋህባ ኣስሚራትሉ።

እቲ ኢትዮጵያዊ በዓል መዚ ብወገኑ፡ መርበብ ሓበሬታ ኣዲስ ስታንዳርድ ስነ-ምግባር ጋዜጠኝነት ዘየኽብር፡ ሓበሬታ ብምዝርጋ፥ ሃገራውን ህዝባውን ረብሓ ኣሕሊፍካ ብምሃብን ሕግታት ኢትዮጵያ ብምጥሓስን ከም ዝኸሳ ተሓቢሩ። ኣተሓሒዙ ከኣ እታ ፈቓዳ ዝተሰረዘ መርበብ ሓበሬታ፡ ኣሰራርሓኣ ከተእርም ተደጋጋሚ መጠንቀቕታታት’ኳ እንተተዋህባ እንተኾነ ከተተግብር ቅርምቲ ከምዘይነበረት  ብምጥቃስ ነቲ ክሲ ነጺግዎ።

ናይታ መርበብ ሓበሬት ኣካያዲ ስራሕ ዮናስ ከበደ በወገኑ፡ እቲ ትካል መዲያታት ኢትዮጵያ፡ እታ መርበብ ዝኾነ ሕጊ ትጥሕስ ከምዘላ ዘመልክት ስምዕታ ከምዘይበጸሓ ገሊጹ። ምስዚ ብምትሕሓዝ ከኣ እቲ ዝበሃል ዘሎ ሓሶት ምዃኑ ብምጥቃስ፡ ሕጋዊ መስርሕ ዘካይድሉ ኣገባብ ይደልዩ ከም ዘለዉ ሓቢሩ።

እቲ በዓል መዚ መዲያታት ኢትዮጵያ፡ ኣቐዲሙ እውን ዘይመንግስታዊ ጋዜጠኛታት ናብ ትግራይ ከይከዱ ከልኪሉ ፈቓዶም ከምዘይሕደስ ከም ዝገበረን  ዋዜማ ናይ ዝተባህለት ቦታዊ ናይ ብሕቲ ሬድዮ ፈነወ ፈቓድ ከም ዝኣገደን ከኣ ኣብቲ መግለጺ ተጠቒሱ። መርበብ ሓበሬታ ኣዲስ ስታንዳርድ ቅድሚ ሕጂ’ውን ብዝተፈላለዩ መንግስታዊ ኣካላት ዕንቅፋት ከጋጥማ ከም ዝጸሐ ኣብቲ መግለጺ ትካል ሓለዋ መሰል ጋዜጠኛታት ሰፊሩ።

ኣብ ኣሜሪካ ዝመደበሩ ሮበርት ላንሲንግ ንኣህጉራዊ ስግኣትን ዲሞክራሲን መጽናዕቲ ዝተባህለ ትካል፡ ኣብ መንጎ ኤርትራን ኢትዮጵያን ዝነበረን ዘሎን ታሪኻዊ ኩነታትን ዘይርጉጽነትን ብምድህሳስ ኣብ ህልዊ ኩነታት ዝምድና ክልቲአን ሃገራት ዝሓደሮ ሻቕሎት ገሊጹ። እቲ ትካል ከም መበገሲ ሻቕለቱ ክልቲኦም ወገናት ብሓፈሻ ናብ ዘራኽቦም ዶባት፡ ብፍላይ ከኣ ናብ ወገን ክልል ትግራይ ሰራዊትን ኣጽዋርን የጸግዑ ከም ዘለዉ ኣብቲ ዳህሳሱ ጠቒሱ።

ላዕለዎት ሓለፍቲ ኢትዮጵያ፡ ኤርትራ ንተቓወምቶም ተዕጥቕን ተስንቕን’ላ ዝብል ሻዕሎት ክሓድሮም እንከሎ፡ ኤርትራ ግና ነቲ ክሲ ናይ ውግእ ተኹታዂን ምልዕዓልን ብዝብል ከም እትቃወሞ እቲ ትካል መጽናዕቲ  ኣስፊሩ።

ድሕሪ ናጽነት ኤርትራ ኣፍድገ ባሕሪ ዘየብላ ዝኾነት ኢትዮጵያ፡ ኣብ ገማግም ቀይሕ ባሕሪ ኣኤርትራ ንግዳዊ ንጥፈታት ተካይደሉን መደበር ሓይሊ ባሕሪ እትሃንጸሉን ዕድል ትደሊ ከምዘላ ብምጥቃስ፡ ኣዲስ ኣበባ ነዚ ድሌታ ናይ ህልውና ጉዳይ እዩ ኢላ ከም እትገልጾ ሓቢሩ። እዚ ስግኣታ ምስቲ ኤርትራ ነቲ ናይ ባሕሪ መስመር ብዋንነት  እትቆጻጸር ምዃና ዝተሓሓዝ እዩ።

ኤርትራ ብወገና ነቲ ናይ ኢትዮጵያ ናይ ኣፍደገ ባሕሪ ህርፋን፡ ምስቲ ኣብቲ ከባቢ ዝረአ ዘሎ ዘይምርግጋእ ብምዝማድ፡  ብዓይኒ ልኡላውነታ ከም እትጥምቶ እቲ ትካል መጽናዕቲ ጠቒሱ፡ ዋላ’ኳ ኢትዮጵያ ጠለባ ብዘተን ሰላማዊ መንግድን ከተረጋግጾ ከም እትደሊ ትጠቅስ እንተኾነት ኤርትራ ግና ንናይ ኢትዮጵያ መግለጺ ብዓይኒ ጥርጣረን ውግእ ምጽሕታርን ከምእትርእዮ ሓቢሩ።

ናይ ኢትዮጵያ ሕቶ ኣፍደገ ባሕሪ፡ ምስ ዞባዊ እስትራተጅያዊ ጽልዋን ንግዳዊ ንጥፈታትን ዝተኣሳሰር እዩ ከኣ ይብል እቲ መጽናዕቲ ሮበርት። ናይ ኢትዮጵያ ድሌት ህንጸት ሓይሊ ባሕሪ ምስ ቁጠባዊ ብዙሕነትን ዕምቆት ጸጥታዊ ጽልዋን ዝተኣሳሰር ኮይኑ፡ ኤርትራ ንኹሉ ብዓይኒ ስግኣት ከም እትርእዮ’ውን ደጋጊሙ ኣብቲ መጽናዕቲ ሰፊሩ’ሎ።

መጽናዕቲ ትካል ሮበርት፡ ኣብ ክልላት ትግራይን ኣምሓራን በዂሩ ዘሎ፡ ናይ ህንጸትን ጥዑይ ምምሕዳርን  መንግስቲ ኢትዮጵያ  ዝቃወሙ ምንቅስቓሳት ንክፍጠሩ ጥጡሕ ባይታ ምዃኑ ጠቒሱ፡ ኢትዮጵያ ከኣ ኤርትራ ነቲ ኩነታት ተጠቒማ ኣብ ጉዳየይ ኢዳ ተእትው ኣላ ኢላ ከም ትኸሳ ሓቢሩ።

ትካል ሮበርት ኣብ መወዳእታ መጻኢ ምናልባታት ከስፍር እንከሎ፡ ኤርትራን ኢትዮጵያን ብሓገዝ ዓለም ለኻዊ ትካላት፡ ብመንገዲ ሕብረት ኣፍሪቃን ኢጋድን ዝኣመሰሉ ዞባዊ ትካላት ኣቢልካ ምዝታይ ክህሉ ከም ዝኽእል ብምጥቃስ። ኣብ መንጐአን፡ ዶባ ምሕንጻጽ፡ ውሕስነት ብምውህሃብን ቁጠባዊ ምህደት ብምፍጣርን ዝሓሸ ዝምድና ክመጽእ ከም ዝኽእል ዘለዎ ተስፋ ድማ ኣስፊሩ።