http://ascenteq.com/project/epdp

ቀዳሞት ወለድና ካብ ሓሳውን ሰራቕንሲ ኣየናዮም ከም ዝሓይሽ ክገልጹ ከለዉ፥ ካብ ሓሳውስ ሰራቒ ይሓይሽ ኢዮም ዝብሉ ነይሮም። ምኽንያቱ ከኣ ሓሳዊ የጣፍእ’ዩ ኢዮም ዝብሉ። ሓሳዊ ዝጥቀመሎም መሳርሒታት፥ ሕሜት፡ ጠቐነ፡ ጸለመ፡ ውንጀላ፡ ሸፈጥ ... ወዘተ ኢዮም። ስለዚ ሓሳዊ ኩሉ ግዜ መበኣሲ እምበር መተዓራቒ ሓሳብ ኣየምጽእን እዩ።

ሎሚ ሎሚ ብዝያዳ ኣብ ስደት እንርከበሉ ዘሎና ግዜ እቲ ኣሳንዩ ዘንብረና ዝነበረ ክቡር ባህልና ዳርጋ ዘሊቑ ኢዩ እንተተባህለ ሓሶት ኣይኮነን። ኣተሃላልዋና ከም ዝወጸዓና ከኣ ርዱእ ኢዩ። ምኽንያቱ ከምቲ ዘሎኻዮ ሃገር ክትከውን ዘገድድ ኩነት ስለ ዘሎ።

እዚ ግን ዋላ’ኳ ኣብ ዓዲ ጓና እንተነበርና ሓሶት ክነዘውትር ዝተፈቕደልና ኣይኮነን። እቲ ነጥቢ ንሓሶት ዝተዛረበ በየናይ መንገዲ ከም ትተሓሓዞ ዝድርት ኣገባብ ስለ ዘየለ መልሓስና ዝሃበና ዱድ ክንብል ንርከብ ንምባልዩ።

ወዲ ሰብ ብባህሪኡ ሓደ ከምዘይኮነ ንኹልና ብሩህ ኢዩ። ይኹን እምበር፡ ስነ-ምግባርን ስነስርዓትን ሓሊኻ ምኻድ ከም ባህልን ኣካል ናይ ዕለታዊ መነባብሮናን ገርና ክንወስዶ ዘይምኽኣልና ኢዩ እቲ ዝዓበየ ጸገም።

እዞም ኣብ ላዕሊ ተጠቒሶም ዘለዉ መሳርሒ ሓሶት ከኣ ኣብ ማሕበራዊ፡ ቁጠባዊ፡ ፖለቲካውን ባህላውን ኩነታትና ብምዝውታር ንዕወት ኮይኑ ዝስመዓና ኣይንሰኣንን ንኸውን። እቶም ነዚ ከም መሳርሒ ዝጥቀሙ ባእታታት ይኹኑ ዝኾነ እኩብ ሓይሊ፡ ልክዕ ከምታ ሓደ መላኺ ስርዓት ነቲ ንዕኡ ዝጻረር ዝበለ ብሓይሊ ዝጭፍልቖ፥ እዚ እውን ካብኡ ኣይፍለን እዩ። በዚ መንጽር ንሓሰውቲ ወሲኽካ ብዙሓት ናይ ምልኪ ኣተሓሳስባ ዝውኑኑ ኣለዉና ማለት ኢዩ።

ሓሶት ኩሉ ግዜ ገታኢ ግደ ዝጻወት እምበር ንቕድሚት ዘሰጉም ከም ዘይኮነ እናፈለጥና፡ ግን ኣብ ልዕሊ እቶም እንነጽጎም ወይ እውን ክነግልሎም እንደሊ በዚ ሓሶትን ጸለመን ኣቢልና ኢና ክንስዕሮም ዝብል እዩ ዝስዕርረናን ዘዕሽወናን ዘሎ። ኩልና እምበኣር ካብዚ ናይ ፈላልይን ኣቋናጻብን ሓሳብ ወጺእና ዲሞክራስን ፍትሕን ዝዕምብበሉ ግብራዊ መስርሕ ሓቂ ክንክተል ይግባኣና።

ብኸምዚ ናይ ሓሶትን ሸፈጥን ኣገባብን ዲሞክራሲያዊ ሓሳብ ክዕምብብ ይኹን ኣብ ስራሕ ክውዕል ፈጺሙ ዘይከኣል ኢዩ። ምኽንያቱ ዲሞክራሲ ኣብ ሓባራዊ፥ ኣብ ምርድዳእ፡ ኣብ ምትሕብባር፡ ኮታ ስኒትን ፍቕርን ዝዕድም እምበር ዘዋስን ወይ ከኣ ዝዕምጽ ኣይኮነን።

ስለዚ ኩልና ኣብ ለውጢ እንኣምን ዘበልና ብመንፈስ ኣግላልነት ይኹን ወይ ከኣ ብጸረ-ዲሞክራሲያዊ ኣተሓሳስባ ተጎቢጥና ወይ እውን መናፍቓን ኰንና ፍትሕን ሰላምን ከነንግስ ኣይንኽእልን ኢና። ብሓደ ወገን ነቲ ዓማጺ ስርዓትን ነቲ ለውጢ ዝደልን፥ ከምኡ እውን ነቶም ንለውጢ ዝቃለሱን ንዘሎ ዓማጺ ስነ-ሓሳብ ዝድግፉን ዘሎ ፍልልያት ኣነጺርና ክንፈልጥ ይግበኣና። እዚ ተዘይገርና ግና፡ ኣብ ጠቐነ፡ ሓሶት፡ ውንጀላን ኣግላልነትን ተመርኲስና ብዘይ መጽናዕቲ ፍርዲ ብምሃብ ዲሞክራሲያዊ ስርዓት ክንተክል ማለት ዘበት ኢዩ።

ድራር መንታይ

ዝኸበርክንን ዝኸበርኩምን ኤርትራውያን ሰላምታይ ይብጻሕኩም። ቀጺለ ገለ ኣብ ጉዕዞይ ዝትዓዘብኩዎም፡  ዘገረመንን ዘሕዘነንን ጉዳይ ጉዕዞ ሃገርና በዛ መሪጸያ ዘሎኹ ኣርእስቲ  ጌረ ክገልጾ ክፍትን ኢየ ።

መቸም  ኣብ ዝተኻየደ ቃልስና፥  ሜዳ ኤርትራ  ብዙሕ ጉድ ሓቢኣ ከምዝነበረትን ብንዓይ ጥራሕ በሃልትን  ሓለይቲ ህዝቢ ተመሲሎም ኣብ ዝለዓለ ጽፍሒ ምምራሕ ከም ዝነበሩ ሎሚ ይበርህ ኣሎ። ብኣይ ክጅምር ኣብ ተሓኤ በቲ ዝውቱር መጸዊዕኣ ጀብሃ ተሰሊፈ ይቃለስ ኣብዝነበርኩሉ እዋን ገለ ምሳይ ዝነበሩ ተጋደልቲ ንኣቶ ኢሰያስ ኣፈወርቂ በዚ ሕጂ ኣነ ፈሊጠዮ ዘልኹ ባህሪኡ ክገልጽዎ ከለው ኣይቅበሎምን ጥራይ ዘይኮነስ ይቃወሞምውን ኔረ;; ወረ ጉዳይኩም ዘይትገብሩ ንሱ በሊሕን መስተውዓልን እንተዘይከውንዶ ውድብ ይመርሕ ኣልዩ ብማለት ይምልሸሎም ኔረ፡ ክሳብ ግዜ ነጻነት ድማ በዛ እምነትዚኣ ቀጺለ፡፡

ሃገርና ኤርትራ  ናጻ ምስ ወጸት  ኩልና  ተሓጉሽና፥  ዓደይ ክኣቱ እናተሃንጠኹ ድማ ኣብ 20 ሰነ 1991 ምስ በኹሪ መዓልቲ ስውኣት ካብ ኣቶ ኢሰያስ ዘይተጸበኹዎ ሃንደበት ኣዋጅ ተኣወጀ፡ ከምዚ ድማ ይብል “ብቐዳምነት  ነቶም ኣብ ካልእ ውድባት ክቃለሱ ዝጸንሑ ተጋድልቲ ኣንቱም ብስም ውድባት ተታሊልኩም ዝጸናሕኩም ምሕረት ተጌርልኩም ኣሎ ዓድኹም ኣቲኹም ሃገርኩም ክትሃንጹ ብጀካ እቶም ብገበን ዝሕተቱ፤ ከምኡውን እቶም ምስ ጸላኢ ብረት ዓጢቕኩም ዝጸናሕኩም ምሕረት ተገይርልኩም ኣሎ ዓድኹም ኣቲኹም ሃገርኩም ክትሃንጹ ብጀካ እቶም ብገበን ዝሕተቱ።  ድሕሪ ሕጂ ናይ ውድባት ሓሸውየ የለን፥  ብወገን ብሃይማኖት ብኣውራጃ ኣምሲሉ ፖለቲካ ክገብር ዝተረኽበ ድማ ኢድ ህዝባዊ ግንባር ሓጺር ኣይኮነን” ክብል ፈኪሩ። ሽዑ መን ኢዩ መሓሪ መንከ ተመሓሪ ኢሉ ዝሓቶ እንተዝርከብስ እንታይኮን ምኾነ መልሱ?

ብዝኾነ ንዓይ ካብታ ግዜቲኣ ምልክነት ከም ዝተኣወጀ  ስለዝበርሃለይ ንስደት ኣምሪሐ፡ ኣብ ስደት ድማ እነብር ኣለኹ።  ኣብ ስደት ምስ መጻእኩ ድማ ኣቶ ኢሰያስ ቅድሚ ነጻነት ኣብ ኣሜሪካ ምስ ህዝቢ ኣብ ዝገበሮ ኣኼባ  ኣብ ቪድዮ ካሴት ከምዝተዓዘብኩዎ፤ ውዳሴ ኣብ ዝሰምዓሉ ገጹ ክበርህ ድሕሪ ምጽናሕ ፖለቲካዊ ሕቶ መጾ’ሞ ዓቕሉ ጸበቦ። እቲ ሕቶ ድማ ከምዚ ዝብል ነበረ፤ ”ህዝባዊ ግንባር ከም ሓያል ውድብ ነዘን ዘለዋ ውድባት ኣብ ምጥርናፍ እንታይ መደብ ኣለዎ በልዎ፤ ኣቶ ኢሰያስ ከኣ ብብድዐ ቅድም ውድብ ማለትኮ ዝሰርሕ ክኸውን ከሎ ኢዩ ብጀካ ህዝባዊ ግንባር ከኣ ዝሰርሕ ውድብ የለን።  እዞም ውድባት ትብልዎም ዘለኹም ከኣ ኣንታ ንዑስከ ዋላ ብድሕሪት ኮንኩም ማይ ኣቐብሉ እንተበልናዮም ኣብዮሙና ኢዮም  ክብል መልሲ ሃበ።   ካብ ሓተትቲ  ከኣ እዘን ውድባት እዚኣተን ዝውክልኦ ሕብረተሰብኣዊ ሸነኻት ኣለወን፡  ነዚአን ከይጠርነፍካ ትመጽእ ነጻነት ከኣ ነጻነት ኣይኮነትን ምስ በሉዎ ዓቕሉ ጸቢብዎ ንህዝብና ውድባት ኣለዋ የለዋን እንዳበልና ኣብ ድንግርግር ኣይነእትዎን ኢና ብጀካ ህዝባዊ ግንባር ድማ  ውድብ ዝበሃል የለን ብማለት ኣኼብኡ ደምዲሙ።

ከምኡ እውን ኣብቲ ህዝብን ፕረሲደንትን ዝብል ርክባት ብጀካ ንሱ ዝብሎ እምበር ናይ ህዝቢ ርእይቶ ዘይቅበል ምኻኑ ይበርሃልካ፡፡ ንኣብነት ብ1994 ምስ ሱዳን ኣብ ግርጭት ኣብ ዝነበረሉ ምስ ተቓወምቲ ውድባት ሱዳን ኮይንና ኣብ ካርቱም ዲሞክራስያዊ ስርዓት ክንተክል ኢና ምስ በለ፤ ሓደ ዓቢ ኣቦ ብዕሊ ከምዚ ምባልሲ ብዓለም ኣየውቅሰናንዶ፡ ክንሕግዞም እንተኮይንናኸ ንምንታይ ብምስጢር ዘይንሕግዞም ምስበልዎ፡ ንሕና. ንእንገብሮ ተሓቢእና ኣይንገብሮን ኢና ክብል መለሰ።  ምስ ኢትዮጵያ ኣብ ግጭት ኣብ ዝኣተዉሉ ድማ ኣብ ናይ ጓሶት ደረጃ ወሪዱ ጃህራን ፈኸራን የስምዕ ምንባሩ ኩሉ ዝተዓዘቦ ኢዩ። ናይ ኣቶ ኢሰያስ ጃህራን ፈኸራን  ከኣ ኣብ ምንታይ ኣውዲቑና ከምዘሎ ዋላ ደገፍቱ ዝመስሉ’ውን ብልቦምሲ ዝሓምሉ ዘለዉ ኢዩ፡፡ እቲ ብቓሉ ዝበሎ  ጃህራን ፈኸራን ካብ በሃሊኡስ ደጋሚኡ ከይከውን ጓስየዮ ክሓልፍ መሪጸ ኣለኹ፡፡ 

ኣብ ታሕሳስ 1999 ኣብ ፍራንክፎርት ጀርመን ምስ ህዝቢ ዝገበሮ ኣኼባ ድማ ብዛዕባ ውድባት ምስ ተሓተተ ዓቕሉ ብምጽባብ እዚኣቶም ምስ ሱዳን ተባኢሶም ኢሎም ሸሓኒ ሱዳን ከልምጹ ናብ ሱዳን ጉያጉያ ምስ የመን ተባኢሶም ኢሎም ሸሓኒ ናይ የመን ከልምጹ ናብ የመን ጉያጉያ፤ ሕጂ ድማ ምስ ወያነ ተባኢሶም ኢሎም ወያነ ቀደም ልሒሶም ዝወድእዎ ሸሐኒ ከልምጹ ናብ ኢትዮጵያ ጉያጉያ፤ ኣነ ነዚኦም ናይ ግለት ግለት ናይ ሩኳን ሩኳን ኢየ ዝብሎም፡ ምስ በለ ምሉእ ኣኼበኛ ጠቓዒት ከንጐድጉዶ ከሎ ኣቶ ጴጥሮስ ጸጋይ ግን ፍሉይ ኔሩ።

ካብቲ ዘገርም ግን ምስ ኣቶ ኢሰያስ ኮፍ ኢሉ ዝነበረ ዶክቶር ተስፋይ ግርማጼን ዝተባህለ ብቓላት ኢሰያስ ሓፊሩ ኣእዳዉ ናብ ታሕቲ ብምውራድ ርእሱ ኣድነነ። ኣቶ ኢሰያስ ዒራ ዝሓቶ ዘየብሉ ኮይኑ እምበር እንታይ ኮይንና ምስ ሱዳን ምስ የመን ምስ ኢትዮጵያ ንበኣስ ኣሎና ዝብል ሓታቲ እንተዝርከብ ኔሩስ ከምዚ ኢሉ ምልኪ ኣይምሳዕረረን። ስለዚ ህዝብና እቲ ምኽንያት ደኣ ኣይተረደኣናን እምበር ኣቶ ኢሰያስ  ብባህሪ በጋሚንዶታት ይጎዓዝ ምጽንሑስ ይፈልጦ ጸኒሑ ኢዩ። በዚ ምኽንያት ከኣ ኢየ መጥፊኢኻ ይብርሃካ ዝብል ንኣርእስቲ ጽሑፈይ ዝሃብኩዎ።

 ስለዚ ብሓፈሻ ህዝቢ ኤርትራ ብፍላይ ከኣ ኣባላትን ደገፍትን ህግደፍ ዝጸንሑ፡ ንኣቶ ኢሰያስ ክሳብ ሕጂ ዝበደልካናን ዘታለልካናን ምስ ኣሕዋትናውን ዘጻላእካና ይኣኽለካ ስልጣን ናትና ናይ ህዝቢ ኢዩሞ ልቐቕ ክብሉዎ፤እቶም ንፍትሒ ክንቃለስ ዝጸናሕናን ዘለናን ክኣ ንሕናን እቶም ክሳብ ሕጂ ኣባላትን ደገፍትን ህግደፍ ኮይኖም ዝጸንሑ’ሞ፡ ይኣክል ምልኪ ዝበሉን ሓቢርና እምበር በበይንና ነምጽኦ ለውጢ ከምዘየለ ኣሚንና ሓቢርና ንቃለስ። ሽዑ ከኣ ኢዩ እቲ ክሳብ ሕጂ መጥፊኢኡ ተበሪህዎ ዝጸንሐ  ስርዓት ኢሰያስ ዝሰዓር።            

መዓሾ ኣስራት    
 23 ለካቲት 2016

ሓደ ካብቲ ቀንዲ ንደቂ-ሰባት ናብ ዘይምርድዳእን ዘይምትእምማንን ዘብጽሕ እቲ ምስ ካልኦት ከመይ ትዋሳእን ተራኸብን ዝውስን ተፈጥሮኣዊ ባህርያት እዩ። እቲ ምስ ደቂ ሰባት ዝግበር ርክባት ካብ ቅንዕናን ሰናይ ድሌትን ንሓባራዊ ረብሓን ክኸውን ኣገዳስነት ኣለዎ። ነዚ ጎሲኻ ክትዋሳእ ምፍታን ግና ኣብ ናይ ስሰዐን ዲቕ ዝበለ ምክፋእን ገጽካ ኢኻ ትጎዓዝ።

ሰልፊ ዲሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ ካብቲ ፖሊሲኡን ተረድኦኡን ናጻ ፕረስን ሓስብካ ምግላጽን ዝብላ ኣገደስቲ መትከላት ዝጣበቐለን እየን። ሓስብካ ምግላጽን መሰል ምጽሓፍን ማለት ካብ ተጽዕኖን ጸቕጥን ናጻ ኰንካ ብዘይነግፈረግ ክተተግብሮ እትኽእል እዩ። ናጻ ኢኻ ማለት ግና ፍኑው ዘይኮነስ ገደብን ዝምረሓሉ ሕጊ ኣለዎን’ዩ።

ንኣብነት ስብ ምቕታል ኩልኩል እዩ ዝብል ሰኑድ ሕጊ ኣሎ። እዚ ማለት ኣብ ልዕሊ ዝኾነይኹን ሰብ ስጉምቲ ክትወስድ ናጻ ኣይኮንካን ማለት እዩ። ከምኡ እውን ኣልዕል ኣቢልካ ሓቅነት ብዘይብሉ ክትጥቅን ይኹን ክትዝልፍ፡ ልክዕ ከምቲ ሰብ ናይ ምቕታል ናጽነት ዘይብልካ፡ እዚ እውን ከምኡ ማለት ኣዩ። ዝኾነ ይኹን ፍጡር ቃሕ ዝበሎ ክገብርን ዝደልዮ ክጽሕፍን ጽሒፉ ኣብ መርበባት ሓበሬታ ክጥቅዕን ዝደለዮ ብዘይገደብ ክዛረብን ናጽነት ኣለዎ። ናጽነት ክህልዎ ከሎ ግን ንመሰልን ክብርን ካለኦት ሰባት ኣብ ዝትንክፈሉ ግዜ ዝኾነይኹን ስጉምቲ ኣይውሰደሉን ማለት ኣይኮነን። ስለዚ ናጻ ክበሃል ከሎ ገደብ ዘይብሉ ናጽነት ማለት ክስምዕ የብሉን። ምኽንያቱ ኩሉ ዝበሃልን ዝጸሓፍን ምስ ክብርን መሰልን ሰባት ተተሓሒዙ ዝጎዓዝ እምበር፡ ናጽነት ንበይኑ ንመስልን ክብርን ጎስዩ እንተኸይዱ ጌጋ ሓበረታ ዝዝርግሕን ናብ ቄናን መንገዲ’ዩ ዝመርሕ።

ብናጻ ሓሳብካ ምግላጽ ማለት ኩሉ ክትብሎን ክትገብሮን እትደሊ ብዘይሓላፍነት ክትብልን ክተተግብርን ኣይኮነን። ሓደ ወዲ ሰብ ተጓናጽን ተዂታዂን ቃላትን ጽልእን ዓመጽን ዘተባብዕን፥ ፈላላይን ሓድሕድ ዘናቚትን ዘሳውርን ተግባራት ወይ ሓሳባት ንኽፍጽም ፈጺሙ ናጻ ኣይኮነን። ምስ እዚ ኣውን ጽዩፍን ንክብሪ ደቂ ሰባት ዝትንክፍን ተግባራት ብሕጊ ዘኽስስ እዩ። እዚ ናጻ ሓስብካ ምግላጽን ምጽሓፍን መሰል መሃርን ሓባርን ኣገባብ ሒዙ፡ ማሕበረሰብ ዝጥቀመሉ ክኸውን ከሎ፡ ኣዝዩ ዝበለጸ ይኽውን። ካብኡ ሓሊፉ ንኻልኦት ዘይሕጋውን ጭብጥነት ዘይብሉን ተጻይ መልሲ ንምሃብ ዝግበር ንጥፈታት ንምትብባዕ ከም ዝንዛሕ ኣጸላሚ ሓሳባትን ንክብሪ ደቂሰባት ዝጉድኡ ተግባራትን ካብ ስነ ስርዓት ውጻኢ ብምዃኑ ህዝብናን መንእስያትናን ንፍትሒ ገጾም ዝጎዓዙ እንተልዮም ቅድምቀዳድም ስነ ስርዓት ዝሓለወ ሕጋዊ ኣካይዳ ክሕዙ ይግባእ።

ደቂሰብ ንኣካታዕን ኣከራኻርን ዝኾነ ዛዕባ ወይ ሓሳብ ተመርኲሶም ክጽሕፉ ይኹኑ ክዛረቡ እንከለዉ እቲ ውጽኢት ንህዝብን ሃገርን ይጠቅም ዲዩ ይሃሲ ክመዝኑ እምበር ከም መጻልኢ ወይ መረሓሓቒ ክንጥቀመሉ ኣይግባእን። በዚ ምኽንያት ሰልፊ ዲሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ ኣብ መትከላቱ ካብ ዘስፈሮም እቲ “ናጻ ሓስብካ ምግላጽን ምጽሓፍን” ዝብል መሰል ዘተግብሮ በዚ ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሰ ኣገባብ ምዃኑ ኣንጊሁ ሓቢሩ እዩ። ስለዚ ሰደህኤ ነቲ ሃናጺ ዝኾነ ኣገባን ኣካይዳን ሕጂ’ውን ክቕበሎን ከተግብሮን እዩ።

ድራር መንታይ

ኣብ ግዜ መግዛእቲ ጥልያን ኣቦታትና ኣብ ልዕሊ እቲ ዝነበሮም ልቦናን ካብቲ መግዛእታዊ ጣልያን ዝቐሰምዎን ‘’ ’’ ኩሉ ግዜ ዝብልዋ (ላለጀ አጓለ ፐር ቱቲ) “ሕጊ ንኹሉ ማዕረ እዩ” እትብል ቃል’ያ። ሓቂ እዩ እዚ ዝዓይነቱ ኣተሓሳስባ ኣብ ኣእምሮ ኩልና ምስ ዝሰፍር ከኣ እዩ እቲ ሕጊ ንኹሉ ማዕረ ምዃኑ ክንሰርሓሉን ክንኣምነሉን እንኽእል።

ኣብ ዝሓለፈ 17 ጥሪ  2016 ኣብ ቤት ፍርዲ ኣምስተርዳም ነቲ ሓደ ኤርትራዊ ሆላንዳዊ ዝዜግነቱ ንሆላንዳዊት ፕሮፈሶር ሚሪያም ፋን ራይዘን ከሲሱ ኣብ ፍርዲ እውን ቀሪባ። ኣብቲ ዕለት እቲ ብርክት ዝበሉ ኤርትራውያን ኣባላት ሰልፍታትን በርገሳውያን ማሕበራትን ውልቀሰባትን ብይን ቤት ፍርዲ ንምስማዕ ተረኺቦም ነይሮም። እዚ ተረኽቦ እዚ ነቲ ደላይ ለውጢ ገለ ጦብላሕታታት ኣሕዲርሉ ከምዝኾነ ርዱእ እዩ። ምኽንያቱ ንሱር መሰረት ናይቲ ሕጊ ኣጸቢቕና ክንፈልጦን ክንርድኦን ስለ ዘኽእለና።

ብዝኾነ ኣብቲ ዕለት እቲ ክንዕዘቦ ዝኸኣልና ኣብ ቅድሚ ሕጊ ናይ ቆረበት ሕብሪ ይኹን ናይ ዜግነት ፍልልይ ዘይብሉ ነቲ “ኩሉ ኣብ ቅድሚ ሕጊ ማዕረ እዩ” ዝብል ብተግባር ርኢናዮ ኢና። ከሳስን ተኸሳስን ናይ መሰል ሕቶ ዘማልኡ እውን እዮም ነይሮም። ማለት ምዝልላፍ ይኹን ወይ እውን ሓደ ነቲ ሓደ ዘሕርቕን ተዂታዅን ቃላት ዘይብሉ ልዙብን ህዱእን ሃዋህው ዝሰፈኖ እዩ ነይሩ።

ክልቲኦም ጠበቓታት ዝኣክል ግዜ ተዋሂብዎም ነናቶም መርትዖታት ኣቕሪቦም። ኩሉ እቲ ኣብ’ቲ ቤት ፍርዲ ዝነበረ ህዝቢ ኣውን ተኸታቲልዎ እዩ። በቲ መርትዖታት ዝቐርብ ዝነበረ ከኣ ነፍሲ ወከፍ ሰብ ኣየናይ ሸነኽ ክዕወት ከምዝኾነ ዳርጋ ገሚቱ ነይሩ ክበሃል ይከኣል። ምኽንያቱ እቲ ጠበቓ ናይ ከሳሲ ኣቶ መሰረት ባህልቢ ኣብ ናይ እንታይነት ናይ ከሳሲ ኣምበር ንእንታይነት እቲ ስርዓት ክትንክፎ ኣይተራእየን። እቲ ጠበቓ ናይ ተኸሳሲት ግና ነቲ ከሳሲ ዝኣምነሉ ስርዓት ብመርትዖታት ኣሰንዩ የቕርቦ ስለዝነበረ እዩ። ኣብዚ ምናልባሽ ነቲ ከሳሲ ኣዋሲኖም ወይ ከኣ ማዕረ እታ ሆላንዳዊት ኣይራእይዎን ዝብል ሰብ ክህሉ ይኻል ይኸውን። እዚ ግን ሓቂነት የብሉን። ምኽንያቱ ንገዛእ ርእሱ እቲ መሰል ናይ ምኽሳስ ዕድል ንባዕሉ ህያው ምስክር ስለዝኾነ።

እቶም ፈራዶ ነቲ ጉዳይ ብጽሞና እናተኸታተሉን እናሰምዑን ኣብ መንጎ እውን ክልቲኦም ጠበቓታትን ከሳስን ተኸሳሲትን ሕቶታት የቕርቡ ነይሮም። በዚ ካብ ሰዓት 1:30 ኣትሒዙ ክሳብ ሰዓት 5:30 ዳርጋ ናይ ኣርባዕተ ሰዓትን ገለ ደቓይቕን ዝወሰደ መስርሕ ዝተመሃርናዮ፡ ከም ደለይቲ ለውጢ ንበዳልን ተበዳልን ኣብ ቅድሚ ሕጊ ብማዕረ ኣቕሪብካ ቃሎም ሰሚዒካ ብምሉእ ናጽነትን ማዕርነትን ምድናይ እዩ። ነቶም ብደገ ኮይኖም ፍትሒ ዝጽበዩ ዝነበሩ ደገፍቲ ህግድፍ “ከምዚ ዓይነት መስርሕ ፍርዲ ኣብ ኤርትራ ኣሎዶ? ዝብል ሕቶ እንተዝቐርበሎምስ እንታይ ኮን ምመለሱ? ቃልስና እምበኣር ኣብ ኤርትራ ቦዂሩ ንዘሎ ሓጋጊ፥ ፈራድን፥ ፈጻምን ኣካላት መንግስቲ ብማዕረን ናጽነትን ክሰርሑሉ ዘኽእል ሕጊ ምሕንጻጽን ንዕኡ ዝምጥን ስርዓተ መንግስቲ ምትካልን’ዩ።

ድራር ማንታይ

ቤት ፍርዲ ጣልያን፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰኑይ 8 ለካቲት 2016፡ ኣብ ላምፓዱዛ ዘጋጠመ ህይወት 366 ኤርትራውያን ስደተኛታት ዘህለቐ ተረኽቦ ኢድ ኣለዎም ተባሂሎም ዝተኣመነሎም 6 ገበነኛታት ነጋዶ ደቂ ሰብ ንመጀመርያ ግዜ ፍርዲ ሂቡ ኣሎ።

እዚ ኣብ ላምፓዱዛ ብ3 ጥቅምቲ 2013 ዘጋጠመ ህልቂት ኣብ ታሪኽ ማእከላይ ባሕሪ ካብ ዘጋጠሙ ሓደጋታት ዝዓበየ ምዃኑ ኢዩ ዝፍለጥ። እዚ፥ ንኣውሮጳዊ ማሕበረሰብ ኣዝዩ ኣሰንባዲ ተረኽቦ ስለዝነበረ ኢዩ መንግስቲ ጣልያን ህይወት ዘድሕኑ ናይ ባሕሪ ሓይልታትን መራኽብን ከተዋፍር ዝጀመረት።

ብመሰረት ኣንሳ (ANSA) እተባህለ ማዕከን ዜና ኢጣልያ፡ ማእከላይ ዳኛ ወይ ኣንጀላ ጂራራዲ፡ ንዅሎም እቶም ናይ ኤርትራ ዜግነት ዘለዎም 6 ገበነኛታት ነጋዶ ደቂ ሰብ ካብ 2 ክሳብ 6 ዓመትን 4 ኣዋርሕን ዝንውሓቱ ፍርዲ፡ ኣብ’ት ኣብ ከተማ ፓለርሞ እተኻየደ መጋባእያ ከምዘሕለፈት ተፈሊጡ ኣሎ።

ሓደ ካብ’ቶም ክሱሳት ምስ ሰበስልጣን ጣልያን ብዘርኣዮ ምትሕብባር ኣብ ምጽራይ ናይ’ቲ ገበን፡ ፍኹስ ዝበለ ናይ 5 ዓመታት ማእሰርቲ ከምዝተፈርደ ኣልወስጥ እተባህለ ማዕከን ዜና ጠቒሱ።

ኣብ ዓመተ 2015 ከም ሳዕቤን ምልካዊ ምሕደራ ፕረሲደንት ኢሰያስ ኣፈወርቂ ክልተ ቀንዲ ነገራት ማዕቢሉ:- ኤርትራውያን ሃገር ጠንጢኖም ምውሓዝ ቀጺሎም፤ ከምኡ ውን እቲ 453 ገጻት ዘለዎ ጸብጻብ ናይ ውድብ ሕቡራት ሃገራት መርማሪ ኮምሽን ዝኾነ ኣሽሓት ኤርትራትራውያን ሃገሮም ገዲፎም ኣብ ወጻኢ ዑቕባ ንክሓቱ ዘገደደ ምግሃስ ሰብኣዊ መሰላት ዘካተተ መግለጺ ናብ ሕትመት በቒዑ።

 ብመሰረት ኣብ መወዳትእታ 2014 ብናይ ውድን ሕቡራት ሃገራት ላዕለዋይ ኮምሽን ዝቐረበ ጸብጻብ፡ 416 857 ኤርትራውያን  ብወግዒ ዑቕባ ሓቲቶም ወይ'ውን ከም ሰደተኛታት ተመዝጊቦም። እዚ ማለት ድማ ልዕሊ 9 ሚእታዊት ናይ ምሉእ ህዝቢ እታ ሃገር ማለት እዩ። ናይ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ላዕላዋይ ኮምሽን ስደተኛታት ንናይ 2015 ኵነታት ኣመልኪቱ ዝርዝራዊ መግለጺ ኣየውጽአን ኣሎ። እንተኾነ፡ 39 000 ኤርትራውያን ክሳብ ታሕሳስ ኣብ ብኢንዱስትሪ ዝማዕበላ ሃገራት ዑቕባ ሓቲቶም ከምዘለዉስ ጸብጻብ ሂቡ ኣሎ። ኣብ ጥቅምቲ ‘ውን 10 ኣባላት ሃገራዊት ጋንታ ኵዕሶ እግሪ ኤርትራ ኣብ ቦትስዋና ዑቕባ ሓቲቶም እዮም።    

መርማሪ ኮምሽን ኣብ ውሳኔኡ ሓደገኛ ምግሃስ ሰብኣዊ መሰላት "ኤርትራውያን ብቐጻሊ፡ ብብዝሒ ሃገሮም ንኽሓድጉ" ዝድርኽ ዘሎ ጠንቂ ምዃኑ ኣስፊሩ ይርከብ። ምስ ልዕሊ 500 አርትራውያን ዝተገብረ ቃለ-መሕትታት መሰረት ብምግባር እቲ ናይ ውድብ ሓቡራት ሃገራት ኮምሽን መንግስቲ ኤርትራ "ስይስተማውን ሰፊሕን ንዀነ ምግሃስ ሰብኣዊ መሰላት" ከምዝፍጽምን እቲ ግህሰታት ድማ "ኣብ ትሕቲ ፍጹም ግዝኣተ-ሕጊ ዘይብሉ ኵነታት" ከምዝፍጸምን ውጽኢቱ ድማ "ኤርትራ ሕጊ ዘይኮነ ፍርሒ ከምዝገዝኣ" ይገልጽ።

ነቲ ኮምሽን ንሃገር ከይኣቱ ከልኪሉ ከብቅዕ፡ እቲ መንግስቲ ነቲ ውጽኢት መርመራ ናይቲ ኮምሽን ካብ ሃገር ዝተኣከበ ኣፈናዊ ጸብጻብ ከምዘይኮነ ብምምልካት ተቓውሞኡ ኣስሚዑ። እቲ መንግስቲ ግና ብዝኾነ መንገዲ ንውድብ ሕቡራት ሃገራት ብፍሉይ መዳያዊ መንገዲ እውን እንተዀነ መርመርቱ ናብ ሃገር ክኣትዉ ብፍጹም ኣየፍቀደን።

ኣብ ሰነ ናይ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ቆንስል ሰብኣዊ መሰላት እቲ ዕማም ናይቲ ኮምሽን ክሳብ መፋርቕ 2016 ንክቕጽል ኣፍቂዱ። ኣብዚ ድማ እቲ ኮምሽን ገለ ካብቶም ግህሰታት ብደረጃ ሰብኣዊ ገበናት እውን ክረኣዩ ዝኽእሉሉ ደረጃ እንድሕር ኣሎ ንኽምርምር መምርሒታት ተዋሂቡ።

ናይ ግዜ ገደብ ዘይብሉ ወተሃደራዊ ኣገልግሎትን ስራሕ ብኣስገዳድን

ብሕጊ መሰረት፡ ነፍሲ ወከፍ ኤርትራዊ ካብ 18 ዓመት ዕድመ ኣትሒዙ ን18 ወርሓት ጥራይ ኣብ ሃገራዊ ኣገልግሎት ክሳተፍ ይብል። ኣብ ግብሪ ግና እቶም ዝዓስከሩ ናይ ግዜ ገደብ ዘይብሉ ኣገልግሎት ይህቡ፣ ገሊኦም ንልዕሊ 10 ዓመት ኣብ ኣገልግሎት ዘሕለፉ ውን ኣለዉ። ሓደ ዝኾብለለ ሰብ፣ ንብዙሓት ዝውክል ድምጺ ብዘስምዕ፣ "ሃገራዊ ኣገልግሎት ምዃኑ ኣይመሰከፈንን፡ ግና እቲ ኣገልግሎት ኣብ ኤርትራ መወዳእታ ዘለዎ ኣይኰነን፣ ምስኡ ድማ መሰል ዝበሃል የብልካን" ክብል ንተዓዛቢ ሰብኣዊ መሰላት ገሊጹ። መብዛሕትኦም ኤርትራውያን ወተሃደራዊ ታዕሊም ካብ እታ መወዳእታ ዓመተ-ትምህርቲ ናይ ካልኣይ ደረጃ እዮም ዝጅምርዎ። እንተዀነ ግና ወላ ትሕቲ ዕድመ ዝዀኑ ዕድሚኦም ክሳብ 15 ዓመት ዝግምገሙ ዜጋታት እውን ይዕስከሩ እዮም። እቲ ዕማሞም ድማ ብመንግስቲ ንዝውነና ናይ ህንጻ ትካላትን ሕርሻን ናይ ኣፍረይቲ ትካላትን ብዝወሃብ ስርሓት ብኣስገዳድ ምዕያይ ዘጠቓለለ ግዴታ ይርከቦ።

እቶም ዕስኩራት ድማ ይትረፍዶ ስድራኦም ክሕግዙስ ንነብሶም ዝኣክል እውን ክፍሊት ኣይረኽቡን። ኣብቲ ግዜ ዕስክርናኦም ብወተሃደራዊ ዲሲፕሊን ይምእዘዙ ይቕየዱን፡ ክሳብ ኣገልግሎቶም ዘብቅዕ ድማ ብሕማቕ ይተሓዙ። ብሃዳምነት ዝተጠርጠሩ ድማ ይእሰሩን ክሳብ መግረፍቲ ዝበጽሕ ኣሰቃቒ ኣካላዊ ግፍዒ ድማ ይወርዶም። እቶም ወተሃደራዊ መራሕቶቲ ድማ ንንውሓት ግዜ ማእሰርቲ እሱርን ዓይነት መቕጻዕትን ኣብ ምውሳን ገበርትን ሓደግትን እዮም። መብዛሕትኡ ግዜ ደቀንስትዮ እሱራት በቶም ሓለፍቲ ጾታዊ ዓመጽ የጋጥመን። ንዓመጽ መከላኸሊ ክኸውን ዝኽእል ስርዓት የልቦን። ተቓውሞ ኣንጻር እዚ ዓመጽ ድማ ናብ ዝኸፍአ መቕጻዕቲ ከብጽሕ ይኽእል።

ኣብ 2015 ገለ ላዕላዎት ሓለፍቲ ንወጻእተኛታት በጻሕቲን ዲፕሎማሰኛታትን እቲ መግስቲ ነዞም ልዕሊ 18 ወርሓት ዘገልግሉ ዘለዉ ከፋኑ ምዃኑን ንብድሕሪ ሕጂ ድማ ኣገልግሎት ን18 ወርሓት ጥራሕ ክኸውን ከምኾነ ገሊጹ እኳ እንተዀነ፡ ፕረዚደንት ኢሳያስ ግና ብዛዕባ እዚ ናይ ፖሊሲ ለውጢ'ዚ ንዝምልከት ዝኾነ ይኹን ህዝባዊ መግለጺ ኣይሃበን ወይ'ውን እዚ ኣብ ግብሪ ከምዝወዓለ ዝገልጽ ዝኾነ ነጻ ዝዀነ ትካል የለን። የማነ ገብረኣብ፣ ፖለቲካዊ ኣማኻሪ ናይ'ቲ ፕረዚደንት ንሓደ ናይ ወጻኢ ሪፖርተር ምጥያስ ወተሃደራት እንተተገይሩ እቲ ህሉው ኩነታት ቁጠባ ነቶም ተጣየስቲ ከኣንግድ ይኽእል'ዶ ኣይፋል ኣብ ዝብል ጕዳይ ዝተንጠልጠለ ምዃኑ ተኣሚኑ ነይሩ።

ወላኳ እቶም ካብ ሃገራዊ ኣገልግሎት "ተፋንዮም" ዝበሃሉ እንተኾነ'ውን ወላኳ ካብቶም ኣብ ዕስክርና ዘለዉ ዝሓሸ ክፍሊት ዝወሃቦም ክኸውን ዝኽእል እንተኾነ፡ ብኣስገዳድ እዮም ነቲ መንግስቲ ዝሰርሑሉ እምበር ኣብ ባዕሎም ዝመረጽዎ ስራሕ ክዋፈሩ ኣይክእሉን እዮም። ብዕድመ ዝደፍኡ ናይ ቀደም ዕስኩራት እውን  ኣብ ን"ህዝባዊ ሰራዊት" ዝምልከት በብእዋኑ ዝካየድ ታዕሊምን ሰሙናዊ ዝዀነ ፕሮጀክትታት ናይ ህዝባዊ ስራሓት፣ ዋርድያን ጸጥታዊ ሮንዳታትን ብዘይ ክፍሊት ተሳተፍቲ እዮም።

ሃንደበታዊ ማእሰርቲ፣ ዝተናውሐ ቀይዲን ኢሰብኣዊ ኵነታትን

ሃንደበታዊ ማእሰርቲ ንቡር ኰይኑ እዩ። ሓደ እሱር ንምንታይ ከምዝተኣስረ ምንጋር እውን ንቡር ኣይኰነን ጥራይ ዘይኰነ እቶም ኣመሓደርቲ ቤት ማእሰርቲ እውን እቲ እሱር ንምንታይ ከምዝተኣስረ ኣይሕበሮምን እዩ። እቶም እሱራት ማእሰርቶም ናይ ግዜ ገደብ የብሉን። ካብ ማእሰርቲ ምፍናው እውን ከምቲ ምእሳር ሃንደበራዊ እዩ። ኣዝዮም ውሑዳት እሱራት እዮም ኣብ ቤት ፍርዲ ዝቐርቡ።

እሱራት ኣብ ካብ ዓቐኑ ንላዕሊ ዝመልአ ኣብ ትሕቲ መሬት ዝተሰርሐ ሸላታት ወይ'ውን ኮንተይነራት ክድቅሱሉ ዝኽእሉ ቦታ ይኹን መብራህቲ ዘይብሉን ብሃሩር ወይ ብቑሪ ኣጨናቒ ኣብ ዝኾነ ቦታ እዮም ዝእሰሩ። መግቢ ይኹን ማይ ከምኡ'ውን ኩነታት ጽሬት ዝተማልአ ኣይኰነን።

ኣብ ቤት ማእሰርትታት መግረፍቲን ክሳብ ኣብ ሞት ዘብጽሑ ካልእ ዓይነታት ኣካላዊ ማህሰይትታትን ብቐጻሊ እዮም ዝንገሩ። መርማሪት ኮምሽን ከምዝደምደመቶ፡ ቀጻልነት ስቓይ "ርኡይ ዝኾነ ብፍላጥ ዝግበር ፖሊሲ" ኰይኑ "ኣብ ህዝቢ ፍርሂ ንኽነግስን ንተቓውሞ ከበርዕንን" ተባሂሉ ዝግበር እዩ። ብዙሓት እሱራት ድማ ብፍጹም ሃለዋቶም ብዘይፍለጥ ይጠፍኡ።

ናይ ምዝራብ ናጽነትን ማሕበራትን

ፕረሲደንት ኢሰያስ ብዘይ ትካላዊ ኣገባብ እዩ ዝገዝእ። እቲ ኣብ 1997 ዝጸደቐ ቅዋም ክሳብ ሕጂ ኣይተተግበረን። ካብ ግዜ ናጽነት ኣትሒዙ ክሳብ ሕጂ ሃገራዊ ምርጫ ዝበሃል ኣይተገብረን። ኤርትራ ካብ 2002 ጀሚራ ሃገራዊ ባይቶ የብላን። ፈጻሚ ኣካል ኣብ ልዕሊ ስርዓተ ፍትሒ ምቁጽጻርን ምትእትታውን የካይድ። ዘይመንግስታውያን ውድባት ኣብታ ሃገር ፍቓድ የብለንን።

መርማሪ ኮምሽን ናይቲ መንግስቲ ሕዱር ዝዀነ ስለላን "ዝተመሳቐለን ወተሃደራውን ስርዓተ ስለያን" ኣመልኪቱ እውን መዝጊቡ ኣሎ። ስድራቤታት መብዛሕትኡ ግዜ  ቤተሰበን ብዝወሰድዎ ስጕምትታት ምኽንያት ንመቕጻዕቲ ዝተቓልዓ እየን። እዚ ድማ ካብ መንግስቲ ንዝርከብ ናይ ኩፖንን ካልእን ኣገልግሎት  ምቍራጽን ሓደ ሓደ ግዜ እውን ክሳብ ናይ ገንዘባዊ መቕጻዕትን ማእሰርትን ከም ዘኸትል ምዃኑ ይፍለጥ።

እቲ መንግስቲ ኵለን ናይ ዜና ማዕከናት ይቈጻጸር። ኮሚተ ምክልኻል ጋዜጠኛታት፥ ኤርትራ ኣብ ዓለም እታ ዝለዓለ ሳንሱር ግበረላ ሃገር ምዃና ይምዝግብ። 16 ጋዜጠኛታት፣ ገሊኦም ካብ 2001 ጀሚሮም ብዘይ ፍርዲ ተኣሲሮም ኣለዉ። ንማእሰርቶም ይኹን ንግዝያዊ ምፍታሖም ዝምልከት ወላ ሓንቲ ምኽንያት ኣይወሃቦምን።   

ኣብ መጋቢት ሰበስልጣን ኣብ ደቡባዊ ምብራቕ ካብ ኣስመራ እትርከብ ከተማ ዓዲ ቐይሕ ሓያሎ "ዘይሕጋውያን" ገዛውቲ ኣፍሪሶም። እቶም ነበርቲ እታ ከተማን ተመሃሮ ኮለጅ ማሕበራዊ ስነፍልጠትን ኣእማንን ኣባትርን ሒዞም ምስ ኣደሙ ኣባላት ጸጥታ ተኵሶምሎም። ክልተ ሰባት ተቐቲሎም ካልኦት ድማ ቆሲሎም። ብመሰረት ናይ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ፍሉይ ልኡኽ መሰረት፣ ገለ ገዛውቲ ኣብ ጥቓ ዋና ከተማ ዝኾነት ኣስመራ ኣፍሪሶም ከም ሳዕቤኑ ከኣ 3000 ሰባት ቤት ኣልቦ ኮይኖም።

ሃይማኖታዊ ናጽነት

እቲ መንግስቲ ብዘይካ ነተን ንሱ ዝፈልጠን 4 ሃይማኖታት ማለት ሱና እስልምና፣ ኦርቶዶክሳዊት ክርስትያን፣ ካቶሊክን ሉተራዊ ቤተክርስትያንን ንዝኽተል ሰብ እውን ይውንጅል እዩ። ዝዀነ ናይ ጸሎት ምትእኽኻብ ካብዘን እምነታት እዚአን ወጻኢ ዝዀነ እንድሕር ኣሎ ይብተንን ኣባላቱ ድማ ይእሰሩን። ካብ ማእሰርቲ ዝፍትሑ ሰባት ድማ እምነቶም ወረቐት ብምፍራም ክሓድጉ ይግደዱ።

ተኸተልቲ ጅሆቫ መስኻክር ብቐጻሊ እዮም ዝጋፍዑ። ሰለስተ ናይ ጅህቫ መሰኻክር ካብ 1994 ጀሚሮም ን21 ዓመታት  ኣብ ወተሃደራዊ ኣገልግሎት ምስታፍ ስለዝኣበዩ ተኣሲሮም። ኣብ 2015 ኣስታት 56 እሱራት ጅሆቫ መሰኻክር ኣለዉ።

ብተዋሳኺ፡ እቲ መንግስቲ ወላ ኣብተን ዝኣምነለን እምነታት ከይተረፈ ምትእትታው ይገብር እዩ። ኣብ 1996 ንሓደ ተኸታሊ ሱኒ እስልምና ዝዀነ ሰብ ከም ኢማም መዚዙ። ኣብ 2005 ንፓትርያርክ ኦርቶዶክስ ካብ ስልጣኑ ብምውራድ፡ ንዕኡ ዝትክእ ካልእ ጳጳስ መዚዙ። እቲ ስልጣኑ ዝተሓደገ ፓትርያርክ ኦርቶዶክስ ድማ ን10 ዓመት ዝኸውን ኣብ ቤቱ ተሓይሩ ይርከብ።

ንስደተኛታት ዝምልከት ፖሊሲ

ኣብ 2014 ኣገልግሎት ኢምግረሽን ደንማርክ ኩነታት ምግሃስ ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ኤርትራ ዝሓሸ ምዃኑ ጸብጺባን ኤርትራውያን ካብተን ዑቕባ ዝሓተቱለን ሃገራት ናብ ሃገሮም እንተተመሊሶም እውን ጕድኣት ከጋጥሞም ከምዘይክእል ሓቢራን። ኣብ 2015 እዚ ሓበሬታ እዚ ክልተ ካብቶም ጸሓፍቲ ዝኾኑ ሰባት ተቓዊሞሞ እንዳሃለዉ እቲ ብዛዕባ ነዚ መስርሕ መጽናዕቲ ዝምልከት ሕቶታት እንዳበዝሐ ምስ፡ ሓደ ካብቶም ጸሓፍቲ ናይቲ ጸብጻብ እቲ ኣብቲ ጽሑፍ ዝተወስደ ጥቕስታት ካብ መስመሩ ዝወጸን ነቲ ሓቀኛ ኵነታት ዘንጸባርቕ ዘይምዃኑን ተጌሩ ብሓለፍቱ ከምዝቐረበ ይገልጽ። እዚ ድማ ፖለቲካዊ ዕላማኡ ንኤርትራውያን ስደተኛታት ሓተቲ ዑቕባ ናብታ ሃገር ንኸይመጹ ክድርኽ ተባሂሉ ከምዝተገብረን ይእምት።  

ወላኳ ኣንጻር ናይቲ ጸብጻብ ዴንማርክ ሰፊሕ ተቓውሞ እንተነበረ ሆም ኦፊስ ናይ ዓባይ ብሪጣንያ ኣብ መጀመርታ 2015 መምርሒኡ ቀይሩ፣ ከምውጽኢቱ ድማ "ንኤርትራ ብዘይሕጋዊ መንገዲ ሓዲጎም ዝወጹ" ሓተትቲ ዑቕባ "ንዓዶም እንተተመልሱ ኣብ ሓደጋ ኣይወድቁን ወይውን ክሳብ ኣብ ሓደጋ ዘብጽሕ ሕማቕ ኣተሓሕዛ ኣየጋጥሞምን እዩ" ክብል ኣስፊሩ።  

ቀንዲ ዓለምለኻውያን ተዋሳእቲ

ርክባት ኤርትራ ምስ ኢትዮጵያን ጅቡቲን ገና ብሓርፋፉ እዩ ዘሎ። ድሕሪ 15 ዓመታት ናይቲ ደማዊ ዝኾነ ዶባዊ ኵናት፡ ኢትዮጵያ ኮምሽን ዶብ ናይ ኤርትራ ኢሉ ዝፈረዶ ገለ ክፋል መሬት ኤርትራ ሒዛ ትርከብ። እዚ ድማ ነታ ኵናት ዝጀመረላ ከተማ ባድመ ሓዊስካ እዩ። ፕረሲደንት ኢሳያስ ድማ ነዚ "ኣይሰላም ኣይኵናት" ዝዀነ ኩነታት ከም ምኽንያት እንዳተጠቕመ ንህዝቡ ኣብ ትሕቲ ፍጹም ምልኪ ይገዝእ ኣሎ።

ኣብ መስከረም መራሒ ናይ ኢትዮጵያ ተቓወምቲ ደምሒት ዝነበረ ሞላ ኣስገዶም ኣብ ኤርትራ ንነዊሕ እዋን ቦታ ተዋሂቡዎ ክሳብ ኤርትራውያን ይገፍፍን፣ ንፕረሲደንት ኢሰያስ ይከላኸልን ነይሩ ተባሂሉ ዝንገረሉ ሓያል ኣማኢት ሰዓብቱ ሒዙ ብሱዳን ገይሩ ናብ ኢትዮጵያ ኣትዩ። ኤርትራ ገና ንካልኦት ዕጡቓት ተቓወምቲ ኢትዮጵያ ተዕቁብ እያ።

ናይ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ባይቶ ጸጥታ፡ ነቲ ጸብጻብ ናይ ኤርትራን ሶማልን ተዓዛቢ ጕጅለ ድሕሪ ምስማዕ፡ ኣብ ልዕሊ ኤርትራ ተበይኑ ዝነበረ ናይ ኣጽዋር እገዳ ንሓደ ዓመት ኣናዊሑዎ። እቲ ጕጅለ ኤርትራ ንሶማላውያን ግብረ ሽበራ ኣልሸባብ ክምትሕግዝ ጭብጢ ዘይብሉ እኳ እንተዀነ፣ ኤትራ ኣብቲ ዝግበር ምጽራይ ከምዘይትተሓባበርን ብዛዕባ እቶም ኣብ ዶባዊ ግጭት 2008 ዝተማረኹ ወተሃደራት ጅቡቲ ሓበሬታ ክትህብ ከምዘይከኣለትን ግና ይኸስስ።

መብዛሕትኡ ናይ ወጻኢ ምንጪ ገንዘብ ኤርትራ በተን ኤርትራ 40 ሚእታዊት መኽሰብ እትረኽበለን ናይ ወርቅን ነሓስን ናይ ዕደና ትካላት እያ እትረኽቦ። ኣብ 2015፣ ሓንቲ መብዛሕትኣ ብናይ ሻንግሃይ ኮርፖራሽን ፎር ፎረይን ኢኮኖሚክ ኤንድ ተክኖሎጂካል ኮኦፐራሽን ዝተባለት ቻይናዊት ትካል እትውነን ድርጅት ስራሓታ ምስታ ብካናዳ እትውነን ኣብ ዕደና ብሻ እትነጥፍ ነቭሱን ብምውህሃድ ጀሚራ ኣላ። ሓንቲ ብመንግስቲ ቻይና እትውነን ሳልሰይቲ ትካል ማለት ሲሹዋን ሮድ አንድ ብሪጅ ማይኒንግ ኢንቨስትመንት ደቨሎፕመንት ኮርፖረሽን እትበሃል ኣብ 2015 ነቲ መብዛሕትኡ ብካናዳውያን ዝውነን ዝነበረ ትካል ገዚኣ ኣብ 2016 ድማ ስራሓ ክትጅምር ትጽቢት ኣሎ። ብመሰረት ናይ ነቭሱን ተመኵሮ፡ እዘን ሓደስቲ ናይ ዕደና ፕሮጀክትታት ናይ መንግስቲ ትሕተቅርጺ ክጥቀማ ክግደዳ እየን፡፡ እዚ ድማ ብተዘዋዋሪ መንገዲ ናይ ዓስከር ጕልበት ክጥቀማ እየን ማለት እዩ። 

ቻይና እታ ናይ ኤርትራ ዝዓበየት ናይ ንግዲ፣ ወፍርን ኮንትራክተርን መሻርኽቲ እያ፡፡ ሓንቲ ቻይና ሃርቦር ኢንጂነሪንግ ኮርፖረሽን ዝተባህለት ቻይናዊት ትካል ኣብ ኤርትራ ንኣስታት 400 ሚልዮን ዶላር ኣመሪካ ዝግመት ብፍላይ ድማ ንምምሕያሽ ቀንዲ ወደብ ኤርትራ ዝኾነት ባጽዕ ዝምልከት ፕሮጀክትታት ሒዛ ትነጥፍ ኣላ።   

ኣብ ግዜ ምጽሓፍ ናይዚ ጸብጻብ እዚ ኤውሮጳዊ ሕብረት ንኤርትራ ንሓሙሽተ ዓመት ዝቕጽል "ንሱር ፍልሰት" ንምህዳእ ዝዓለመ ናይ 200 ሚልዮን ዩሮ ወይ 216 ዶላር ኣመሪካ ዝበጽሕ ረድኤት ክትህባ ኣብ መስርሕ ከምዘላ ተፈሊጡ።

ህዝቢ ኤርትራ ካብ መጀመርታኡ ኣብ ትሕቲ ጓዕጻጺ ምምሕዳር ህግደፍ ዝረኣዮ ራህዋን ቅሳነት የለን። ብኣንጻሩ፡ ካብቲ ናይ ግዜ መግዛእቲ እንተዘይገዲዱ ዘይሓይሽሕሰምን ኣደራዕን እዩ ከጋጥሞ ጸኒሑን ዘሎን። ህዝቢ ኣብ ዝተወጸዓሉ፡ ኣብ ክንዲ ነቲ ወጽዓ ዝርዕም ኣንጻርቲ ወጽዓ ክለዓል ባህርያዊ እዩ። ህዝቢ ኤርትራ’ውን ካብዚባህርያዊ ሕጊ ወጻኢ ኣይጸነሐን የሎን። እንተኾነ ተቓውሞኡ ንጉጅለ ህግደፍ ከምቲ ዝድለ ከሳሕዮ ኣብ ዝኽእል ደረጃስ ኣይበጸሓን።

ጉጅለ ህግደፍ በዚ ናይ ህዝቢ ኤርትራ “ልኡም ተቓውሞ” ክበሃል ዝኽእል ኩራን ቁጥቡነትን ሰኺሩ፡ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ዘውርዶ በደል ክውስኽ ጸኒሑን ኣሎን። ህዝቢ ኤርትራ እቲ ዝበለሐ ተቓውሞኡ፡ ሃገር እቲ ጉጅለ ከምድላዩ ንክገብራ ገዲፍካሉ ምኻድ ኮይኑ ጸኒሑ። እዚ ሃገር ገዲፍካ ሃጽ ምባል ብመጻኢ ዕድል ሃገርን ህዝብን ንዝግደስ ስርዓት ኣዝዩ ዘሰንብድን ዘሻቕልን እዩ። ጉጅለ ህግደፍ ግና ኪኖ ጉጅላዊ ህላዌኡ ጉዳይ ህዝብን ሃገርን ስለ ዘየገድሶ በዚ ፍልሰት ኣይተሻቐለን ጥራይ ዘይኮነስ፡ እኳደኣ መፈከርን መኻዕበቲ ረብሓን ክገብሮ ይደናደን ኣሎ።

ቅድሚ ክልተ ኣዋርሕ ኣቢሉ ጉጅለ ህግደፍ ነቲ ኣብ ዕዳጋ ዝጸንሓ ዝትክእ ሓድሽ ናቕፋ ኣተኣታትዩ ኣሎ። ምስዚ ሓድሽ ናቕፋ ተጐዛጒዞም ዝመጹ ሕግታት’ውን ይትግበሩ ኣለዉ። እቲ ጉጅለ ንኹሉ ገንዘብ ዓምጢሩ ኣብ ኢዱ ምስ ኣእተወ፡ ኤርትራውያን ብገዛእ ገንዘቦም ብመቑነን ኣብ ዝትኮቡሉ ደረጃ ወዲቖም ኣለዉ። ኣብዚ ሎሚ እዋን መብዛሕትኣ ዓለምና ብነጻ ዕዳጋ ቁጠባዊ ፖሊሲ ኣብ ትምረሓሉን ብሕታዊ ዋንነት ኣብ ዝሰወደሉን፡ ኤርትራውያን ናይ ሓጐስ ይኹን ናይሓዘን ውራይ ክህልዎም እንከሎ ካብቲ እቲ ስርዓት ጅሆ ሒዝዎ ዘሎ ገንዘቦም ንምውሳድ በቲ ባንክ ተዘርጊሑ ዘሎ ኣዝዩ ሓናቕን ቀጻዕን ቀጥዒ መብዛሕትና ርኢናዮ ኣለና። ብግምትና ንኤርትራውያን ካብዚ ንላዕሊ ኣብ ሕማቕ ዘበን ከም ዘለዉ ዘገልጽ መርኣያ የለን። በዚ ቀጥዒ እዚ ካብቲ ኣብ ባንክ ተዘሪዑ ዘሎ ገንዘብካ ንከተውጽእ ድማ ኣቐዲምካ ውራይ ከም ዘለካ ብምሰኻኽር ከተረጋግጽ ይግባእ።

ዝተፈላለዩ ናይ ሓበሬታ ምንጭትታ ከም ዝገለጽዎ ካብ ወጻኢ ብዝተፈላለየ ምኽንያታት፡ ናይ ወጻኢ ሸርፊ ሒዞም ዝኣትዉ ወገናት እውን፡ ቅድሚ ኩሉ ገንዘቦም ናብ ናቅፋ ኣሽሪፎም ሕሳብ ከፊቶም ኣብ ባንክ ከቐምጥዎ ይግደዱ። ድሕሪኡ ድማ ኣብቲ ኣብ ሓደ ግዜ 5 ሺሕ ናቕፋ ጥራይ ዝውሰዶ ናይ መቑነን መስርዕ ይኣትዉ። በዚ ምኽንያት ኣብ ዕዳጋ ዝዋሳእ ናይ ናቕፋ ዋሕዲ ሰማይ ዓሪጉ ኣሎ። ምኽንያቱ ደኣ ክዛረብ ኣይደለየን እምበር ዲክታቶር ኢሳያስ እውን ኣብቲ ናይዚ ቀረባ ግዜ “ምንያ ኮለል” ዝብል ቅጽል ስም ዝተዋህቦ ቃለ መጠይቑ ተኣሚንሉ እዩ። ብዙሓት ንምሉእ ትሕዝቶ ቃለ መጠይቑ ዝተኸታተሉ ገሊኦም “እዚ ሰብኣይስ ከምዚ’ሉ ክዛረብ ኣይሓፍርን ድዩ” ክብሉ፡ ገሊኦም ድማ “ዝሰኣነት ኣደስ ካብ እምኒ ትጸንዕ እንድዩ ካልእ ዘየብሉ ደኣ ካበይ ከምጽእ” ክብሉ ተኸታቲልና ኣለና።

ብርኢቶና እዚ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኤርትራ ዝወርድ ዘሎ ጸገም፡ ሕጂ እውን ኣብቲ ዝለዓለ ጥርዙ ስለ ዝበጸሐ፡ ካብኡ ዝኸፍእ ኣይክመጽእን እዩ ኢልና’ኳ ተዘይደምደምና ኣብዚ ዘበንዚ ኣብዚ ሃገርዚ ተራእዩ ዘይበሃል፡ ኣዝዩ ዝኸፈአን ዘሰቅቕን እዩ። ድሕሪ ሕጂኸ ህግደፍ እንታይ ክገብር እዩ? ኢልካ ምሕታትን መልሲ ምጽባይን ኣየድልን’ዩ። ምኽንያቱ ብዘይካ በቲ ሒዝዎ ዘሎ ናይ ጥፍኣት ጐደና ምቕጻል ካልእ መማረጺ ስለ ዘየብሉ። ህዝቢ ኤርትራኸ እንታይ ክገብር እዩ? ኢልካ ምሕታት ግና ኣገዳሲ እዩ። ወጽዓ ክበዝሕን ክሕይልን እንከሎ ሕራነ ስለ ዝፈጥርን፡ ካብ ህዝቢ ኤርትራ’ውን ከምኡ ዓይነት ግብረ መልሲ ምጽባይ ናይ ግድን ስለ ዝኾነን።

ህዝቢ ኤርትራ ወጽዓ ከም ዛንታ ዝንገሮ ዘይኮነስ ኣብ ቅድሚ ዓይኑ ኣብ ልዕሊኡ ዝፍጸም ዘሎ ስለ ዝኾነ መልሱ እንታይ ምዃኑ ዝርዝር ዘድልዮ ኣይመስለናን። እቲ ናይ ዲክታቶራት ወጽዓ ኣብ ልዕሊኡ ከም ዘይተጀመረ፡ ምጽማም ደረቱ ምስ ሓለፈ ኣንጻር ወጻዕትኻ ምልዓል እውን ቅድሚ ሕጂ ብዙሓት ሓራ ዝወጽሉ እምበር ኣብኡ ዝጅመር ኣይኮነን። ነዚ ዝምልከቱን ክመሃረሎም ዝግበኦን ተመኩሮታት እውን ኣለዉዎ። ናይ ቀረባ ግዜ ተመኩሮ፡ ሊቢያ፡ ቱኒዝያ፡ ግብጺ … ወዘተ ክመሃረሎም ይግበኦ። ካብቲ ንሳቶም ዝሓለፍዎን ዝሓልፍዎ ዘለዉን መስርሕ ዝውሰድን ዘይውሰድን ከም ዘለዎ ከኣ ኣብ ግምት ምእታው ኣገዳሲ እዩ። ዝያዳ ድማ ንቅድመ-ተደላይነት ውዱብ ተካኢ ኣካል ከስተብህለሉ ግድን እዩ። ንጉጅለ ህግደፍ “ደጊም ይኣክል” ክብልዎ ዝግበኦም ሓባራዊ ዝረብሓኦም ኤርትራዊ ኣካላት ብዙሓት ምዃኖም ንጹር ኮይኑ፡ እቲ ዝለዓለ እጃም ዘለዎ ግና ህዝቢ እዩ። ህዝቢ ከኣ ናይቲ ዝመጽእ ለውጢ ቀንዲ ዘዋሪ እምበር ተጸባይ ክኸውን ኣይግበኦን እዩ።