ኣብዚ ግዜዚ ካብቶም ጠለባት ናይዚ እዋና ኡ ሕዝባዊ ምልዕዓል ወይ ድማ ይኣክል፣ ቅዋምና ይተርጐም ብዝብል  ቅዋም ወይ በቲ ፍሉጥ ዓለምለኸ ኣገላልጻ ኣነ እውን ብወገነይ ካብቲ ዘንበብክዎ መጽናዕትታት ብዛዕባ ሕገ ሕንጻ ሃገር ወይ እቲ ብኤርትራውያን ቅዋም ተባሂሉ ዝጽዋዕ ክገልጽ ክፍትን ኢየ፡፤

ሕገ ሕንጻ ሃገር ወይ ድማ በዚ ሕጂ ብኤርትራውያን ቅዋም ተባሂሉ ዝጽዋዕ እንታይ ማለት ኢዩ?

 ቀዳማይ ክፋል

ሕንጻ ሕገ ሕንጻ /ዝለዓለ ሕጊ ሃገር/ ወይ ቅዋም ሓደ ሰነድ መሰረታዊ ሕግታትን መቆምያታትን ዝሓዘ፣ ሓፈሻዊ ወደባን ኣሰራርሓን ናይታ ሃገር ዝገልጽ ከምኡ ድማ መስረታውያን መቆምያታትን፣ ልምድታትን፣ ንኩሉ መዝነታት መንግስቲ ዝመርሕ ሰነድ ኢዩ፡፤ በዚ መሰረታትዚ ድማ ኢዩ እቲ ሕገ ሃገር ተራ ናቱ ኣብ ቅርጻን ትሕዝቶን ሃገር ብምሉእ ኣብታ ሃገር ዝቅመጥ ሕዝብታት ዝምእዘዞን ዝኽተሎን ዝኸውን፣ ብሓጺሩ ሕገ ሃገር ሕገ ሕዝቢ ዝተሰማማዓሉ ድኣ እምበር እቶም ኣብ ስልጣን ዘለዉ ዝህቡኻን ዝኸል ኡኻን ካብ ሰማይ ዝወረደ ህያብ ኣይኮነን፣ ዝኾነ ሓይሊ መጺኡ ድማ ዝቅይሮ ኣይኮነን እንታይ ድኣ ብስምምዕ ሕዝቢ ኢዩ ዝልወጥን ዝመሓየሽን።

ብካልእ ሸነኽ ሕገ ሃገር ወይ ቅዋም፣ ሕጋዊ፣ ፖሊቲካዊ፣ ማሕበራዊ መሳርሒ ኢዩ፣ ይበሃል እንታይ ማለት ኢዩ? 

ብሕጋዊ ኣገላልጻኡ፣  ቅዋም ወይ ዝለዓለ ሕጊ ሃገር፣ ክንብል ከሎና መስረታዊ ኣድማሳዊ ሰብኣዊ መሰላት ዘዕቁብ፣እቲ ሕዝቢ ዝጽበዮ ሕጋዊ መልክዕ ዘትሕዝ ኢዩ፡፤ከምዝለዓለ ሕጊ ሃገር እቲ ሰነድ ሒዝዎ ዘሎ ዓናቅጽ ሕግታት መሰረት ናይቶም ካልኦት መምርሕታት፣ ሕግታት፣ ትካላት፣ንምውጻእን ፣ንምስራሕን ዕድላት ዝህብ ሰነድ ኢዩ፡፤ እዚ ሰነድዚ መሰል ዜጋታት እታ ሃገርን ትካላቱን ንከይግሃስ ዝከላኸል ሰነድ ውዕል ሕዝብታት ኢዩ።ነዚ ሕግታትዚ ድማ እታ መንግስቲ ክትምእዘዞን ከተኽብሮን ኣለዋ፣ ነዚ ዝለዓለ ሕጊ ሃገር ዘይምእዘዝ መንግስቲ ሃገር ክሃንጽ ኣይኽእልን፣ ኣብታ ሃገር ድማ ሰላምን ብልጽግናን ክህሉ ኣይኽእልን፣ ናይዚ መረዳእታ ድማ እዚ ሎሚ ኣብ ኤርትራና ስልጣን ሒዙ ኣፍ ልቡ እና ወቅዐ  ንሉዑላውነትን፣ሕጋውነትን፣  ሕዝቢ ኤርትራ ብምስትናዓቅ--------------------------

- ኣይከሰርናን፣

- ድሕሪ ሕጂ ሕዝቢ ኤርትራን ኢትዮጵያን በበይኑ ኢዩ ዝብል ሓቀኛ ታሪኽ ዘይፈልጥ ኢዩ

-  ችግርና ዶብ ኣይኮነን፣

- ብዘይቃል ዓለም ስልጣን ሂበካ ኣሎኹ ንስኻ ምርሓና፣

- ዘገድሰና ምርግጋእ ኢትዮጵያን፣

- ውሕደት ዞባናን ኢዩ፣

- ነዚ ስምምዕዚ ክዕንቅፍ ዝፍትን ወይልኡ፣

ብፖሊቲካዊ ኣገላልጻኡ  ሕገ ሃገር እቲ ዝለዓለ ስልጣን ሃገር ኮይኑ ዝውስን፣ዝዕድል፣ ስልጣን መንግስቲ ዝውስን፣ነቲ ዝተፈላለየ ቅዋማት ሕዝባዊ ጉዳያት ዝርኢ ንምውሳንን ምትግባርን መሳለጥያታት ዝህብ ሕጊ ኢዩ፡፤

ብማሕበራዊ ኣገላልጻኡ  ናይታ ሃገር ሕዝቢ ናይ ሓባር መንነት ወይ ሕዝባዊ ሓባር ራእይ ዘንጸባርቅ፣ ናይ ሓባር ክብርታትን እምነታትን ዝገልጽ ሰነድ ኢዩ፡፤

1. What is a Constitution ?

A Constitution is a body of basic laws and principles that describes the general organization and operation of the state and contains fundamental principles and norms that underlie and guide all government action. Given the fundamental nature of the constitution and its role in laying a groundwork to shape and support the state, a constitution is usually expected to be long-standing and somewhat difficult to change.

A constitution is simultaneously a legal, political and social instrument.

- Legally, it enshrines human rights and creates a predictable legal landscape. As a supreme or higher law, its provisions provide a framework under which all regulations legislation, institutions, procedures or legislation must not infringe, and which the state must strive to ensure.

- Politically, it establishes, distributes and limits government power and provides mechanisms for deliberating and deciding on public policy.

- Socially, it may reflect a shared identity or civic vision of the state, expressing commonly held values or fundamental principles.

 አብ ቀጻሊ

1. ዓይነት ቅዋም
2. ተራ ቅዋም እንታይ ኢዩ
3. ወደባን ምኽፍፋል ስልጣን/ ጋድማዊ መኣዝኑ/ ቁልቁላዊ መኣዝኑ
4. መግለጺ መንነት
5. ምድራትን መምርሕን ሃገራዊ ስልጣን
6. ኣሕጉራዊ ሕግታት ምኽባር
7. ምንዳፍን ምጽዳቅን፣ ምምሕያሽን ምቅያርን ሕጊ ሃገር

ሎሚ ብዛዕባ ፖለቲካዊ ኰነታት ሃገርና ከነዕልል እንከለና፡ ጸሓይ ህግደፍ ትዓርብ ከምዘላ፡ ምርዳእ ዘጸግም ኣይኮነን። እዚ ሓቂ እዚ ኣብ ቅድሚ’ቶም ካብ ቀደሞም ብዛዕባ ኣዕናዊ መጻኢ ዕድል ህግደፍ ዝርድኡ ዝነበሩ ወገናት ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣብ ቅድሚ’ቶም ንኢሳይያስን ጉጀለኡን ብመለኮታዊ ዓይኒ ርእዮም ዕዉር ግምት  ዝነበሮም ክድግፍዎ ዝጸንሑ ኤርትራዊ ወገናት እውን ንሰንከልከል ህግዲፍ ክቕበልዎ ኣብ ዝግደድሉ ደረጃ በዚጺሖም ኣለዉ። እቶም ቁንጣሮ ደገፍቲ ህግዲፍ ዝመስሉ ዝነበሩ እውን ኣፍ ኣውጺኦም ስለ ዘይተዛረቡ እንተዘይኮኑ  ብውሽጦምስ ኣብ ቀጻልነት ህግደፍ ከም ዝቐበጹ ዘማትእ ኣይኮነን።

እዚ ህግዲፍ ዝርከበሉ ዘሎ ናይ ስግኣት ኩነታት ብሰማይ ዝነጠበ ወይ እቲ ጉጅለ ፈትዩ ዝፈጠረሮ ዘይኮነ፡ ውጽኢት ናይቲ ህዝቢ ኤርትራን ናይ ለውጢ ሓይልታቱን ከካይድዎ ዝጸንሑ ዘይሕለል ቃልሲ ውጽኢት እዩ። ምናልባት ኣብቲ ቃልሲ ቀጥታዊ እጃም ዘይነበሮም ኣካላት ብኽንድኡ ደረጃ ኣይርድእዎን ይኹኑ እምበር፡ እቲ ንህግዲፍ ናብዚ ሕጂ ዘለዎ ናይ ውድቀት ጸድፊ ኣብጺሕዎ ዘሎ ቃልሲ፡ ነዊሕ ግዜ ዝወሰደን ከቢድ ዋጋ ዘኽፈለን ምዃኑ ክዝንጋዕ የብሉን። እቲ ክሳብ ሕጂ ህግዲፍ ናይ ካለኦት መሰል ዓፊኑ ነብሱ ንክከላኸል ዘዕነዎ ኤርትራዊ ንብረትን ናይ  ሞራል ማህሰይትን ከምኡ እውን እቲ ካብ ምንቅስቓስ መንካዕ ጀሚሩ ብዝተፈላለዩ ምስምሳት በሊዕዎ ዘሎ ህይወት ንጹሃት ናይቲ ኣንጻር ህግዲፍ ኣብ ዝተኻየደ ሰንሰለታዊ ቃልሲ ዝተኸፈለ ክቡር ዋጋ ኣካል እዩ። እቲ ሎሚ ኣብ እንዳ ህግዲፍ ዝረአ ዘሎ ገማዕማዕን ምክሕሓድን እውን እቲ ብህዝዝቢ ኤርትራ ክካየድ ዝጸንሐ ቃልሲ ዘነቓነቖ ማዕበል እምበር ካብ ሰማይ ዝወረደ ኣይኮነን።

ክሳብ ሕጂ ኣንጻር ህግዲፍ ዝተኸየደ ቃልሲ ኣዝዩ ከቢድን መሪርን ምዃኑ ክንገልጽ እንከለና፡ እቲ ኣብ ዑናታት እቲ  ክጭቁነሉ ዝጸንሐ ኤርትራዊ ባይታ ብቑዕ መተካእታ ኮይንካ ናይ ምቕራብ ቃልሲ ዝያዳ ዝኸበደ ምዃኑ ብምዝንጋዕ ከምዘይኮነ ክሰሓት ኣይግበኦን። እዚ ምስቲ “ምፍራስ እምበር፡ መሊስካ ምህናጽስ ከቢድ እዩ” ዝበል ኣበሃህላ ፈለጣት ክንመዝኖ ንኽእል። ስለዚ በቲ ክሳብ ሕጂ ዘካየድናዮ ቃልስን ህግደፍ በጺሕዎ ዘሎ ናይ ምንቁልቋል ደረጃን ከተነየትና ንዝለዓለ ናይ ለውጢ ቃልሲ ከም ወትሩ ድሉዋት ክንከውን ይግበኣና።

በመንጽርዚ ተጸሚድናሉ ዘለና ናይ ለውጢ ትኸል-ንቐል ወሳኒ ቃልሲ፡ “ብቑዕ መተካእታ ንምዃን” ዝብል ኣምር ትርጉም ብዝተፈላለየ መልክዕ ክቐርብ ዝኽእል እዩ። ብሓፈሻ ክንወስዶ እንከለና ከኣ “ንህዝብና ነቲ ብህግደፍ ተነፊግዎ ዘሎ ኩለ-መዳያዊ መሰረታዊ ጸጋታት ከም ዝረክብ ምብቃዑ ወይ ምኽኣሉ” ኢልና ክንወስዶ እንኽእል እዩ። ሎሚ ኣብ ሃገርና ምምሕዳር ህግዲፍ ልዕሊ ሕጊ እዩ። እዚ ብኣንጻሩ ክቕየር ይግበኦ። ሎሚ ኣብ ኤርትራ ወልቀ መራሒ ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ልዕሊ መንግስታዊ ትካላት እዩ። እዚ እውን ክግልበጥ ይግበኦ። ኮታ ኩሉ እቲ ጉጅለ ምልኩ ኣብ ምትራርን ዕመድ ስልጣኑ ኣብ ምንዋሕን ምእንቲ ክሕግዞ ዝሰርሓሉ ዘሎ ኣገባባት ሸፋጢ ኣገባብ ተቐይሩ ናይ ህዝቢ ልዕልናን ትካላዊ ምምሕዳርን ከውሕስ ናብ ዝኽእል ርትዓዊምምሕዳር ምቕያሩ ማለት እዩ።

“ብቑዕ መተካእታ ንምዃን” ብናይ ውሱናት ኣካላት ቃልሲ ወይ ጽቡቕ ድሌት ዝረጋገጽ ዘይኮነ ናይ ኩሎም’ቶም ኣብ ለውጢ ረብሓ ዘለዎምን ንምትግባሩ ዝብህጉን ኣካላት ናይ ሓባር ኣበርክቶ ዘድልዮ እዩ። ናይዞም ኣካላት ውሁድ ኣበርክቶ ኣድማዒ ክኸውን ከኣ፡ ንኹሎም ኣከኣኢሉ ዘዋስእ ኣብ ድልዱል ባይታ ዝተደኮነ ናይ ሓባር ሜዳ ምምድማድ ናይ ድግን እዩ። እዚ ሜዳ’ዚ ከኣ ናይቶም ተዋሳእቲ ኣተሓሳስባን ኣበርክቶን ብማዕረ ዝንጸባረቐሉ ክኸውን ናይ ግድን ኣድላይ እዩ። እቲ ብቑዕ ተካኢ ንምዃን ከቢድ ዝኸውን ከኣ እቲ ብዘይምጉናይን ምግላልን ብናይ ብዙሓት ዝንባለታት ዝተቓነየ መድረኽ ቃልሲ ምፍጣር ዝከኣል፡ ግና ድማ ናይቶም ተዋሳእቲ፡ ህዝባዊ ሓልዮት፡ ምጽውዋርን ምክኣላን ዝሓትት ብደሆ ስለ ዝኾነ እዩ። ናብዚ ንምብጻሕ ክኸፈል ዝግበኦ ዋጋ ክትከፍል ቅሩብን ብቑዕን ምዃን ከኣ ወሳኒ ግደ ኣለዎ።

ኣብዚ ናይ ሓባር መድረኽ ዘሳኒ ተዋሳኢ ክትከውን ሓደ ዓይነት ፖለቲካዊ ኣተሓሳስባ ክህልወካ ናይ ግድን ኣይኮነን። ብፍላይ ከኣ ኣብ ከም ናይ ኤርትራ ዝኣመሰለ ብብዙሕ ዓይነት ብዙሕነት  ዝተነድቀ ህዝቢ ኣብ ኩሉ ዛዕባታት ሓደ ዓይነት ኣተሓሳስባ ክህልወካ እትጽበዮ ኣይኮነን። ኣብቲ ሰፊሕ ናይ ብዙሕነት ባሕሪ ዘሰማምዓካ ኮነ ዘፈላልየካ ኣተሓሳስባ ከም ዘሎ ፍሉጥን ቅቡልን እዩ። ንኣብነት ኤርትራውነትና የሰማመዓና፡ ህዝብና ካብዚ ካባብና ሓሊፉ ንዓለም የሽቕል ካብ ዘሎ መሪር ወጽዓ ህግዲፍ ናጻ ክወጽእ ኩልና እንሰማማዓሉ እዩ፡ ኤርትራ ድሕሪ ህግዲፍ እንታይ ዓይነት ምምሕዳር ከም ዘድልያ ከኣ፡ ኣብ ደቂቕ ኣተገባብራኡ ደኣ ንኡሳት ፍልልያት ነመዝግብ ንኸውን እምበር እንሰማመዓሉ እዩ። ስለዚ እቲ መሰረታዊ ብቑዕ መተካእታ ንምዃን ናይ እንካይዶ ቃልሲ ብዙሕነትካ ዓቂብካ ኣብቲ ዘሰማማዓካ ኣትኪልካ ክትሰርሕ ምብቃዕ እዩ። ሓድነት ኣብ ሓደ ዓይነት ኣተሓሳስባ ዘለዎ ኣካላት ጥራይ ዝትግበር ከም ዘይኮነ ኩልና እንርደኦ እዩ። ፍልልያትካ ኣመሓዲርካ ብሓባር ምስራሕ ቀሊል ክነሱ፡ ከቢድን ዘይከኣልን ኣምሲልና  ስለ ዝሓዝናዮ ኢና እምበኣር መፍቶ ህግዲፍ ንኸውን ዘለና እሞ፡ ብጽሞና ክንሓስበሉን ግቡእ ዋጋ ክንከፍለሉን ይግበኣና። ዝኾነ ይኹን ህጹጽነትን እዋናውነትን ዘለዎ ጭረሖ እንተ ኣልዓልና እውን፡ ክስገር ዘይግበኦ ዕማም እዩ። ካልእ ነዚ ሓቢርካ ምስራሕ ዘኽብዶ፡ ህግዲፍ እውን ብሓባር ክንሰርሕ ብዘይምብቃዕና ስለ ዝቐስን ኣብ ሞንጎና ሓዊ ካብ ምስዋር ዓዲ ከምዘይውዕል ክንስሕቶ ኣይግበኣናን።

እታ ኣፍሪቃዊት ኾኸብ ክትከውን ብዙሕ ተስፋ ተነቢሩላ ዝነበረት ኤርትራ፡ ሎሚ ሰብኣውን ደሞክራሲያውን መሰላት ዜጋታታ ዘይሕለወላ፡ ልዕልና-ሕጊ ዘይተረጋገጸላ ነጻ ፕረስ ዘይፍቀደላ፡ ፖለቲካዊ ብዙሕነትን ግሉጽነትን ዘይተፍቅድ፡ ኣሽሓት ደቃ ብዘይ ዕላዊ ክስን ፍርድን ኣብ ፈቐዶ ቤት-ማእሰርታት ዝሳቐዩላ ናይ ስቓይን ኣውያትን ሰፈር ኮይና ኣላ። ድሕሪ እቲ ናይ 30 ዓመት መሪር ብረታዊ ቃልሲ፡ ድሕሪ’ቲ ኩሉ ዝተኸፍለ ክቡር ናይ ናጽነት ዋጋ፡ ሃገርና ኣብ’ዚ ዘላቶ ኩነታት ክትወድቕን ህዝብና ከኣ እዚ ክፍደይን ኣዝዩ ዘሕዝን ታሪኻዊ ስግንጢር እዩ። ብፍላይ ከኣ ኣብ’ዚ እዋን ‘ዚ ሃገርና ኣብ ሓደገኛ ኩነታት ተሸሚማ ከምዘላ ካብ ኩላትና ስዉር ኣይኮነን።

 ከም ህዝባዊ ምልዕዓል ኤርትራውያን ንፍትሒ፡ ንልኡላውነት ሃገርና ካብ ሓደጋ  ከነድሕን፡ ኣብ’ቶም ንሰማማዓሎም ውሑዳት ነጥብታት ርዒምና ብሓባር ክንቃለስ ዘኽእለና ጥርናፈ ክምስረት ጽኑዕ እምነት ኣለና። ህዝባዊ ምልዕዓል ኤርትራውያን ንፍትሒ፡ ብሃገረ-ኣሜሪካ፡ ብደረጃ ከተማታት ናይ ዝንቀሳቐሳ ህዝባውያን ባይቶታት ጥርናፈ ኮይኑ፡ ካብ ታሕቲ ንላዕሊ ዝጠመተ ስትራተጂ ዝኽተል፡ ህዝባዊ ፖለቲካዊ ምንቅስቓስ`ዩ። ብደረጃ ብሰሜን ኣሜሪካ ባይቶ ኣቚሙ፡ ብኣህጉራዊ`ውን ብሓባር ዘሰርሕ ጥርኑፍ ምንቅሳቓስ ንክረጋግጽ ንዝሓለፈ ሓሙሽተ ዓመታት ክቃለስ ጸኒሑን ኣሎን። ነዚ እምንቶ`ዚ ንምዕዋት፡ ንማሕበረ-ኮም ኤርትራውያን ንፍትሒ ዋሺንግቶን ዲ.ሲ. ከባቢኣን ብሓባር ከስርሓና ኣብ ዝኽእል ጉዳያት ክንዝትን ክንሰርሕን፡ ኣብ ክፍላ ለካቲት 2019 መጸዋዕታ ኣቕሪብና። ቀጺሉ ንትሕዝቶ ናይ`ዚ ጽሑፍ`ዚ ብሰፊሑ ዝገልጽን፡ ነዚ ሕጂ ተፈጢሩ ዘሎ ሓዲሽ ናይ ቃልሲ መንፈስን ናዕታን ከይነባኽኖ ዘምሕጽንን፡ ንኣሰራርሓን ኣገባብ ኣተሓሕዛን ዝምልከት፡ ኣብ ግንቦት 10፡ 2019 ናብ ኣቦ መንበር ኣወሃሃዲት ሽማግለ ጽሑፍ ኣቕሪብና። ክሳብ`ዛ ዕለት እዚኣ ዝኾነ ዓይነት መልሲ ኣይረኸብናን። ስለዝኾነ፡ ህዝቢ ክፈልጦ  ስለዝግባእ፡ ነዚ ጽሑፍ`ዚ ከነውጽእ ግድነት ኮይኑና። ኣብ`ዚ ጽሑፍ`ዚ፡ ኣብ ዝሓጸረ ጊዜ ንኩላቶም ሰብ -ብርኪ ናይ’ዚ ቃልሲ ዘሳትፍ፡ ናይ ሓባር መሪሕነት ንምቛም ይሕግዙ እዮም ዝበልናዮም እማመታት ነቕርብ።

1. ብቐዳምነት፡ ብደረጃ ሰሜን ኣሜሪካ፡ ናይ ሓባር መሪሕነት ንምምራጽ፡ ካብ’ቶም ብዲሞክራሲያዊ ኣገባብ ኣብ ቅሉዕ ኣኼባ ወከልተን ዝመረጻ ከተማታት ዝወጸት ኣሰናዳዊት ሽማግለ ክትቆውም፣
2. ኣሰናዳዊት ሽማግለ፡ ናይ ምርጫ ቅጥዕን ናይ ህዝቢ ኣኼባ ዛዕባታትን ብምድላው ኣብ ኩለን ከተማታት ናይ ሰሜን ኣሜሪካ ህዝባዊ ባይቶታት ንክምስረታን ምርጫ ንኽገብራን ጎስጓስ ክተካይድ፣
3. ኣብ ውሽጢ 3 ወርሒ፡ በብከተምኦም ዝተመርጹ ወከልቲ ከተማታት፡ ኣብ ዝገብርዎ ናይ 2 መዓልቲ ዋዕላ፡ መደብ-ስራሕን ውሽጣዊ ሕግን ናይ’ዚ ጥርናፈ ድሕሪ ምርቃቕ፡ ሓንቲ ናይ ሰሜን ኣሜሪካ ኣወሃሃዲት ሽማግለ ክትምረጽ።

እምነትና፡ ዘይተወደበ ህዝቢ፡ ከድምዕ ዘይክእል ቁጽሪ ጥራሕ`ዩ። ዝተወደበ ህዝቢ ግን ክስዕር ዝኽእል ሓይሊ`ዩ። ስለዚ ኣብ ክንዲ ብሃታ-ሃታ፡ መሪሕነት ንምቛም ጥራይ እንጓየ፡ ብቀዳምነት ኣብ ውሽጢ ሓጺር ጊዜ ጽዑቕ ጎስጓስ ብምክያድ ነፍስወከፍ ከተማ ኣቐዲማ ህዝባዊ ባይቶ ንከተቕውም ክንሰርሕ ይግባእ።

ኣብ መደምደምታ፡ ህዝቢ በብከተምኡ ተጋቢኡ፡ ዕላማታቱን ናይ ሓባር ራእዩን ናይ ቃልሲ ስትራተጂኡን ከየነጸረ ብታህዋኽ ወከልቲ ከተማታት ጥራይ ምምራጽ፡ ከም ሰረገላ ቅድሚ ፈረስ፡ ወይ ኣብ ልጓም ዘይብሉ ፈረስ ምውጣሕ ከይከውን ነተሓሳስብ። ከመይ`ሲ፡ መሪሕነት/ኣመራርሓ ማለት-ቅርጻ-ሓሳብ፡ ራእይ፡ ኣትኩሮን፡ ስእለ-መንገዲ ተነጺሩ ዝተዋደደ ኣገባብ እምበር ወልቀ-ሰብ ወይ ውልቀ-ሰባት ኣይኮነን።

ስርዓት ህግደፍ ብህዝባዊ ሓይሊ ክሰዓር እዩ!

ዝኽርን ክብርን ንሰማእታትና!

ግንቦት፡ 18/2019

ኣብ ፖለቲካ ሃገርና ጉዳይ ኢሳይያስ ካብ ነዊሕ ግዜ ጀሚሩ ኣዘራራቢ እዩ። ዳርጋ ኩሎም ክሳብ ሎሚ ብሓፈሻ ብዛዕባ ናይቲ ነዊሕ ፖለቲካዊ መስርሕ ሃገርና፡ ብፍላይ ድማ ብዛዕባቲ መስርሕ ቃልስና ምእንቲ ናጽነት ኤርትራ ዝጸሓፉ ደረስቲ ኣብ ጉዳይ ኢሳይያስ ክበጽሑ እንከለዉ፡ መብዛሕትኦም ከም ሕሱም ክነቕፍዎ እንከለዉ ገለ ድማ ብዛዕብኡ ከይጠቐሱ ዝሓልፉ ነሓፍቲ ንዕዘብ። እንተ ዝንእዶ ወይከ ሓደ። ኩሉ ኣካይዳ ኢሳይያስ ዘይንኣድ ክኸውን እንከሎ፡ እቲ ቀንዲ ዝምረረሉ ከኣ ካብ ናቱ ዝተፈልየ ርኢቶ ንዘቕርቡ ኣካላት ግዜ ከይሃብካ ምውጋንን ምጽጋዕን (ብቋንቋ የማነ ተኽለገርሽ) መለለይኡ ከም ዝጸንሐ ርዱእ እዩ። ዛንታ ዲክታቶር ኢሳይያስ ብቓላት ዝንገር ጥራይ  ዘይኮነ፡ ኣብዚ ናይ  ድሕሪ ናጽነት ቃልሲ ምእንቲ ህንጸት ሕገመንስታዊትን ዲሞክራስያዊት ኤርትራ እውን ንርእዮ ዘለና እዩ። ንኢሳይያስ ናብዚ እኩይ ተግባር ዝደፍኦ ቀንዲ ምኽንያት ከኣ ኣብ ስልጣን ናይ ምቕጻል ሕዱር ሕማሙ እዩ። ነዚ ሕዱር ናይ ስልጣን ህርፋኑ ንምውሓስ  ዝኾነ ስጉምቲ ካብ ምውሳድ ድሕር ዘይብል ሰብ  ምዃን ከኣ ብዛዕብኡ ዝጸሓፉ ኮኑ ብኣካል ብቐረባ ዝፈልጥዎ ወገናት ዝህብዎ ምስክርነት እዩ።

ኢሳይያስ ዋላ’ውን ዕድመን ተመኩሮን እንተደለበ፡ “ህዝቢ እመርሕ ኣለኹ” እንዳበለ ብግብሪ ግና  ነቲ ህዝቢ ዝብህጎ መንገዲ ዝጻረር ኣቕጣጫ ሒዙ ዝጐዓዝ ስግንጢር እዩ። ሕጂ እውን ኣብዚ መንገዲ ጥፍኣት’ዩ ናህሪ ወሲኹ ዝጐዓዝ ዘሎ። ህዝቢ “ፍትሒ ይንገስ” ከብል እንከሎ ንሱ ኢደወነናውነት የንግስ፡ ህዝቢ “ንምርሓሉ ሕግን ዝመርሓና ኣካልን ባዕልና ናይ ምውሳን ዲሞክራስያዊ መሰል ይሃልወና” ክብል እንከሎ፡ ንሱ ኣነ እየ ከኣልየ ኩሉ ይብል። ህዝቢ “ልኡላውነት ሃገረይ ይከበረለይ” ክብል እንከሎ፡ ንሱ ጉዳይ ልኡላውነት ኣዝዩ ንኡስ ኣጀንዳ እዩ ይብል፡ ህዝቢ  “መሰል ምውዳብ፡ ሓሳብካ ምግላጽን ሃይማኖታዊ እምነትን ይከበረለይ” ክብል እንከሎ፡ ንሱ መሰል ዝህብን ዝኸልእን ኣነ እየ ይብል፡ ኮታ መራሒ ህግዲፍ ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ዕድመ ስልጣኑ ምእንቲ ከናውሕ ኣንጻር ድሌትን ፈቓድን ህዝቢ ኤርትራ ዝወስዶ ስጉምትታት፡ ኣብነት ጠቒስካ ዝሕለፍ እምበር ዘርዚርካ ዝውዳእ ኣይኮነን።

ከምቲ “ትውሕጦ ተበልኩዋስ ትጐስሞ” ዝበሃል፡ ኢሳይያስ፡ ኣብ ክንዲ ብዝሓለፈ ህዝቢ ዘስተናዕቕ ተግባራቱ ዝንሳህ፡ ቅድሚ ሓደ ዓመት ኣቢሉ’ኳ ምስ ኢትዮጵያ ኣመጻጽኣኡ ኮነ ኣካይዳኡ ዘይፍለጥ ጠንባር ዝምድና ምስ ፈጠረ፡ ወዮ ኣብቲ ጸረ ህዝቢ ተመኩርኡ ዘርእዮ ዝነበረ ጉርሕን እኩይ ውሕልነትን ፈጺሙ ጠፊእዎ፡ ነቲ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኤርትራ ዝነበሮ ሕዱር ንዕቀት ብዘሕዝንን ብዘስደምምን ኣገባብ ክደጋግሞ ተዓዚብና። እዚ ተግባሩ እንተላይ እቶም ሕድሪ ህዝቢ ዘየኽብርን ጠላምን ካብ ናቱ ዝተፈልየ ርኢቶ ዘይጸውር ቀታልን ምዃኑ ዝፈልጥዎን ኣብቲ ገበኑ እጃም ዘለዎምን ቀረቡ ከይተረፉ፡ ኢሳይያስ ክሳብ ክንድዚ ካብቲ ክኢላ ተዋሳእነቱ ወጺኡ ዓበድበድ ምባሉ ኣዝዮም ተገሪሞም። ኢሳይያስ ኣብ ኢትዮጵያ ከይዱ ንህዝቢ ኤርትራ ኣርእይዎ ዘይፈልጥ ናይ ዝሰኸረ ስሓቕን ኣፍልብኻ ምውቃዕን ካብ ዝተዓዘቡ መጋይሽቱ ገለን ብውሽጦም ገለን ድማ ኣግሂዶም “እዋእ እንታ እዚ ሰብኣይ ደኣ ዓቢዱ እንድዩ” ዝበሉ ውሑዳት ኣይነበሩን። ኣብ ጐንደር ከይዱ ምልፍላፍ ምስ ወሰኸሉ ከኣ “ናይ ሕጂ ገደደ” ዝበሉ ብዙሓት እዮም። ካብቶም ዓደምቱ እውን ምስቲ ብዛዕብኡ ዝሰምዕዎ ዝነበሩ ዘይግበኦ ሓበሬታ፡ ካብ መስመር ወጺኡ ዓቀልባዕባዕ ምባሉ ዝደንጸዎም ብዙሓት ነይሮም። እቲ ፈኾስኮሱ ርእዮም መሊሶም ከሻህርትዎ፡ ፈረስ፡ ገመል፡ ድርዕቶ፡ ካትም፡ ዋልታን ቡንን ምስ ኣበርከትሉ ከኣ፡ ነቲ ኣደታትና ፈቐዶ መንገዲ ቅጫ ቀጭየን ጎጎ ጐግየን ርሑስ ቆጽሊ ኣሰንየን ዝቕበለኦ ረሲዑ፡ በቲ ናይ ኣዋሳን ኣዳራሽ ምልንየምን ኣዲስ ኣበባን ኣሕዲሱ ዝሕዞን ዝጭብጦን ጠፈኦ።

ነዚ ተዓዚቡ ምስ ካልእ ሰብ ዘይኮነስ ምስ ነብሱ ዝዛረብ ዝነበረ ኤርትራዊ ውሑድ ኣይነበረ። “እንታ እዚ ሰብኣዊ እንታይ’ዩ ወሪድዎ? እምበርከ ንሱ ድዩ?” ናይ ብዙሓት ሕቶ ነይሩ። ውዱእ መልሲ ዝህብ ግና ኣይነበረን። ካብዚ ኩሉ ዓበድበዱ ዝያዳ ቁጠዐ ዘሕደረ እቲ ቅድም ምላቑ ዝመስል ዝነበረ፡ ደሓር ግና  ተረጊጹን ግዜን ኩነታትን ኣጽኒዑን ዝድርብዮ ዝነበረ ቃላት እዩ። እቲ ሰማዒ በቲ “ዶ/ር ኣብይ ክመርሓና ናይ ቃለዓለም ዘይኮነ ብሓቂ ወኪለዮ ኣለኹ፡ ጉዳይ ዶብ ኣዝዩ ንኡስ ኣጀንዳ እዩ፡ ህዝቢ ኤርትራን ኢትዮጵያን ሓደ እዩ” ዝብል ወልደፍደፉ እንዳተገረመ፡ “ኣብቲ ምስ ኢትዮጵያ ዘካየድናዮ ውግእ ኣይከሰርናን” ምስ በለ ኩሉ ሰብ “ኦ ድሕሪ ሞት ጥዕና ቅበጽ ማለት ከምዚ እዩ” ብዝብል ኣዝዩ ተገሪሙ።  “ሰብኣይ ኣማን ብኣማን ሓሚሙ እዩ” ዝበሉ’ውን ብዙሓት እዮም። “የለን ኮነ ኢሉ ከሕምመና እምበር ኣይሓመመን” ዝብሉ እውን ከምኡ። እቲ ነቲ ኣበሃህላኡ በብመንገድኻ ምትርጓም ሕጂ እውን ዘይኣረገ ኣጀንዳ ኮይኑ ይቕጽል ኣሎ። ኣብዚ ጉዳይዚ ነዚ ዲክታቶር ኣተዓራርዮም ከቕርብዎ ዝፍትኑ ግና ስዑራት እዮም።

ብሰንክቲ ኢሳይያስ ከም ዝጀመሮ ዓለም ለኻዊ ተፈላጥነት ብዘለዎ ዘይሻራዊ ኣካላት ብዝሃብዎ ምስክርነት ዝተረጋገጸን ኤርትራ ውግእ ብምጅማራ ዝያዳ 10 ሚልዮን ዶላር ንክትክሕስ ዝተበየናን ውግእ 1998-2000፡ ኢሳይያስ ብዝተኣመነሉ፡ ብዙሓት ተዓዘብቲ ግና ውሒዱ ዝበልዎ 19 ሺሕ ኤርትራውያን መንእሰያት ተሰዊኦም። ካብቲ ውግእ ዝተኻየደሉ ቦታታት ተመዛቢሎም ንብረቶም ዛሕዛሕ ዝበለ ኤርትራውያን ብዙሓት እዮም። ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ኢትዮጵያ ዝነበሩ  ከም ሳዕቤን ናይቲ ኢሳይያስ ዝጻሕተሮ ውግእ ንብረቶም ዝባኸነ ኤርትራውያን ውሑዳት ኣይኮኑን። ስለዚ ከምዚ ዓይነት ጉድኣት ንዘስዓበ ውግእ ኣየኽሰረናን ምባልሲ ምስ ምንታይ’ዩ ክቑጸር። ህዝቢ ኤርትራ ሓደ እዋን ዕድል ምስ ረኸበ፡ ካልእ ኩሉ ገዲፍካ በዛ ንህዝብን ሰማእታቱን ኣስተናዒቑ ንለኣኽቱ ከሕጉስ “ኣይከሰርናን” ኢሉ ዝሓጨጫ ኣብ ቅድሚ ሕጊ ከም ዘቕርቦ ፍሉጥ እዩ። ኤርትራን ህዝባን ግና ከሲሮም እዮም። እኳደኣ ብገንዘብን ንዋትን ዘይትመን ክሳራ። እንተ ኢሳይያስ ኣበይ ከይበጽሑ ብዝብል ትዕቢት ተሰንዲሑ’ዩ  ክሳራ ኤርትራን ህዝባን ክሳርኡ ከምዘይኮነ ኣፉ መሊኡ ነጊሩና።

Image copyright Getty Images ናይ ምስሊ መግለጺ መንነትን ቁፅርን ግዳያት ኣይተፈለጠን

“ይኣክል” ማለት ሓደ ክዝወተር ዝጸንሐ ተግባር “ኣይቐጽል፡ የኸትም፡ ወይ የቋርጽ ማለት ምዃኑ ንኽላትና ዘረዳደኣና እዩ ዝብል እምነት ኣለና። ከምዚ ዝበሃል ከኣ እንተ ደኣ እቲ ተግባር ቀጺሉ ሳዕቤኑ ዘየድሊ ወይ ጐዳኢ ስለ ዝኸውን ኣይንዕገሶን ኢና ንምባል እዩ። ንሓደ ተግባር ሳዕቤኑ ሃሳይ እዩ እሞ “ይኣክል” ምስ በልካዮ፡ ካልእ ክቕጽል ዝግበኦ መተካእታ ሃሰስ ኢልካ ምርካብ ናይ ግድን እዩ። ማለት ዘየድሊ ከተፍርስ እንከለኻ ኣብቲ ዑናኡ ናይ ምህናጽ ሓላፍነት ምውሳድ ማለት እዩ። ኣብዚ እዋንዚ ኤርትራውያን ኣብ ኩሉ ኩርነዓት ዓለም፡ ናይ ይኣክል ድምጺ ክብ ኣቢልና ነቃልሕ  ዘለና ኸኣ፡ እዚ ኣብ ሃገርና ዘሎ ኩነታት ኩርኳሕን ጐባጥን ከምዘለዎ እንተቐጺሉ ሳዕቤኑ ንህልውናና ከም ሃገርን ህዝብን ዝፈታተን ሓደገኛ ምዃኑ ንምእማት እዩ። “ይኣክል” ኢልና ጠጠው ክንብል ዘይኮነስ እቲ ዝኣክል ምስ ኣኸለ ካልእ ዘዋጽእ መተካእታ ናይ ምርካብ ዝሓየለን ክቡር ዋጋ ዘኽፍልን ሓላፍነታዊ ዕማም ከም ዝጽበየና ብዘይምዝንጋዕ እዩ።

እዚ “ይኣክል” ዝብል ኤርትራዊ ሕራነ ሎሚ ዘይተጀመረ፡ ግና ሎሚ ዝያዳ ዝገንን ዘሎ መልእኽቲ፡ ናብ ሓደ ውሱን ኩርናዕ ጥራይ ዝመሓላለፍ ዘሎ ዘይኮነ፡ ናብ ኩሎምቶም ኣብ ፖለቲካ ሃገርና ዝዋሰኡ ዘለዉ ኣካላት በብደረጃኡ ዘቕነዐ እዩ። ናይዚ መልእኽቲ ቀስቲ ቀንዲ ጠመትኡ ናብ ህግዲፍ ኮይኑ፡ ናብ መላእ ህዝቢ ኤርትራን ተቓወምቲ ውድባቱን ሲቪላዊ ማሕበራቱን እውን ዘመሓላልፎ መልእኽቲ ኣለዎ። ስለዚ እቶም ይኣክል ንብል ዘለና ናይ ለውጢ ኣካላት’ውን፡ ምስቲ ኣጻብዕትና ናብ ህግዲፍ ምቕሳር ነናብ ነፍሲ ወከፍና’ውን ከነመልክት ከድልየና እዩ።

ንህግዲፍ “ይኣኽለካ” ንብሎ ዘለና፡ ነቲ ናይ ህልውናኡ መሰረት ገይሩ ጨቆናኡ ኣብ ልዕሊ ህዝብና ዘዘውትሮ ዘሎ፡ “ብዘይሕገመንግስቲ ምግዛእ፡ ብዘይ ፍትሒ ኤርትራውያን ምእሳርን ምስዋርን፡ ብኩራት ልዕልና ሕጊ፡ ስደትን ብርሰትን፡ ብልኡላውነት ኤርትራ ምውጋይ፡ ዘይምኽባር መሰረታዊ ሰብኣዊ መሰላትን ምግባት ቁጠባ ሃገር ኣብ ኢድ ውሱናትን ምንፋግ መሰል ምውዳብን ሓሳብካ ምግላጽን፡ ናይ እምነት ነጻነት ምንፋግ፡ ወዘተ” እዮም። ሎሚ ጭቆና ህግዲፍ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኤርትራ ጸሓይ ዝወቐዖ ሓቂ እዩ። ኣይኮነንዶ ናይቲ ጭቆና ቀጥታዊ ግዳይ ህዝቢ ኤርትራ፡ ነዚ ተረዲእና ተወዲብና ንቃለሶ ዘለና፡ ዘይኤርትራዊ  ዘይሻራውያን ተዓዘብትን፡ ንህግዲፍ ባዕሉ እውን ኣብ ኤርትራ ብሰንኩ  መሪር ጭቆና ከም ዘሎ ኣይሃድመሉን እዩ። ሎሚ ህግዲፍ “ኣብ ኤርትራ ይጭቁን የለኹን” ዝብለሉ ሞራል ኮነ ልሳን የብሉን። እዚ ማለት ግና ናይ ባህሪ ጉዳይ ኮይንዎ፡ ኣብ ክንዲ ዝእመን ነቲ ጸገም ብካለኦት ወገናት ከሳብቦ እዩ ሒኹ ዝብል። ኣብ ሓደ እዋን ወያነን ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካን መኸወልቲ ከም ዝነበሩ እንዝክሮ እዩ።

ህዝቢ ኤርትራ እውን መልእኽቲ “ይኣክል” ከም ዝምልከቶ ክእመንን ነቲ ኣብዚ እዋንዚ ክቕጽል ዘይግበኦ ንክኣክል ክቃለስን ይግባኦ። “ንወጽዓ ህግዲፍ ርኢኻ ከምዘይረኣኻ ምሕላፍ፡ ሎሚ ኣብ ልዕሊ ካልእ ዝፍጸም በደል ጽባሕ ኣብ ልዕሌኻ ከም ዝፍጸም ዘይምግንዛብ፡ ኣብ ኤርትራዊ ጉዳይካ ተዓዛብን ዓወት ብናይ ካልኦት ኣበርክቶ ክመጸልካ ምጽባይን፡ ንኤርትራን ህዝባን ከም ነበርትን ነቲ ጨቛኒ ጉጅለ ኢሳይያስ ከም ሓላፊ ስርዓትን ፈላሊኻ ዘይምርኣይን፡ ህግዲፍ ዘዝመረጸልካ ፈታውን ጸላእን ከይመመኻ ምቕባልን ምንጻግን፡  በቲ መልክዕናን መሰረት ሓይልናን ክኸውን ዝግበኦ ብዙሕነትና ኣብ ክንዲ ሓቢርካ ምስራሕ ከም ጠንቂ መበኣስን መናውሒ ዕድመ ህግዲፍን ምውሳድ፡ ግዝያዊ ንዋታዊ ረብሓ ንምርካብ ምስ ህግዲፍ ወጊንካ ህዝቢ ምብዳል፡ ህግዲፍ ነንዝበሎ ከየስተማቐርካ ምውሓጥ ውዘተ” ዝብሉ ዘይሓገዝቲ ኣተሓሕዛታት ንምውጋድ “ይኣኽለና” ክብል ይግበኦ።

ፖለቲካዊ ውድባት፡ ሲቪካዊ ማሕበራትን ዘይተወደቡ ናይ ለውጢ ሓይልታት እውን ኣብዚ ናይ ይኣክል ግዜ ብኣኣቶም ክኣኽሉ ወይ ከኸትሙ ዝግበኦም ጉዳያት ከም ዘለዉ ክዝንግዑ ኣይግበኦምን። “ሚዛንካ ኣብ ህግዲፍ ብግቡእ ዘይምንጻር፡ መደባት ክሕንጸጹ እንከለዉ ንኩነታት ኤርትራ ብግቡእ ዘይምድህሳስ፡ ንዓኻ ዝምልከትን ንህዝቢ ዝምልከትን ሓላፍነታት ኣነጺርካ ዘይምርዳእ፡ ኣብቲ ነዊሕ መስርሕ ቃልሲ ምእንቲ ዲሞክራስያዊትን ሕገመንግስታዊትን ኤርትራ መዓስን  እንታይን? ትገብር ኣብ ዝብል ቀዳምነትካ ብግቡእ ዘይምስራዕ፡ ምስ መሓዙት ውዳበታት፡ ዘፈላልየካን ዘሰማማዓካን ኣነጺርካ ኣብ ክንዲ ኣብቲ ናይ ሓባር ናይ ሎሚ ኣትኪልካ ቅድሚ ኩሉ ስርዓት ህግዲፍ ንምእላይ ምቅላስ፡ ብዛዕባ ድሕሪ ውድቀት ህግዲፍ ክመጽእ ዝግበኦ እሞ ብዘይተሳትፎ ህዝቢ ዘይወዳእ ጉዳያት ምስሕሓብ ካብ ናይ ካለኦት ተመኩሮ ክትወስዶ ዝግበኣካ ምስ ኤርትራዊ ክውንነት ብግቡእ ዘይምስትምቓር።” ኩሎም እዚኦም ይኣክል ክበሃሉ ዝግበኦም ምዃኖም ምስትብሃል። እዚ ከኣ እዩ ናብቲ ናይ ለውጢ መሳርሒና ዝኾነ ብዙሕነታዊ ሓድነት ከብጸሓና ዝኽእል።

ብመንጽር እዚ ናይቲ “ይኣኽለና ዲና ይኣኽለካ ንብል ዘለና?“  ዝብል ሕቶ መልሲ “ክልቲኡ ኢና ንብል ዘለና” ዝብል ክኸውን ቅኑዕ እዩ ዝብል እምነት ኣለኒ። እዚ ማለት ብውሕዱ ህግዲፍ ብብቕዓቱ ዘይኮነ፡ ብናትና ናይቶም ዝውጸዓና ዘሎ ኤርትራዊ ወገናት ድኽመት ቀሲኑ ክሓድር ከነፍቅደሉ ኣይግብኣናን።

ኩሉ ኤርትራዊ ፖለቲከኛ ካብ ዝኸውን ነዊሕ ገይሩ እዩ። ዳርጋ ኩሉ ናይ ሓደ ሃገር ህዝቢ ፖለቲካኛ ክኸውን እንከሎ፡ እቲ ህዝቢ ኣብ ስግኣት ናይ ምህላዉ ምልክት እዩ፡ ዝብሉ ናይዚ መዳይ ምሁራት ኣለዉ። እቲ ፖለቲከኛ ምዃን ብዙሕ ኣገባብ ኮይኑ፡ ክሳብ ዕላማኻ ኣነጺርካ ብግቡእ ተወዲብካን ናይ ኣተገባብራ ሜላታት ስኢልካን ምቅላስ ዝምጠጥ እዩ። ኣብዚ እዋንዚ ኤርትራዊ ኣብ ሃገሩ ኮነ ኣብ ወጻኢ፡ መውጽእ ኣፉ ኮይኑ ዘሎ ዛዕባታት፡ ጉዳይ ሕገ-መንግስቲ፡ ጉዳይ እሱራት፡ ጉዳይ ብኩራት ሕግን ፍትሕን ጉዳይ ውሕስነትን ቀጻልነትን ሃገርን ልኡላውነታን ጉዳይ ምምልካት ዶብን ኮይኑ ምህልዉ ከኣ ናይ ህዝብና ኣብ ፖለቲካዊ ጉዳያት ናይ ምስታፍ ጻዕቁ ዘርኢ እዩ።

ብመንጽርዚ ኣብዚ ቀረባ መዓልታት ክልተ ናይ ነዊሕ ግዜ ኣዕሩኽ ኤርትራውያን፡ ብዛዕባቲ ቀደም ከም ዘይድፈር ሕዛእቲ ዝፍራህ ዝነበረ ሎሚ ግና ተሳዒሩ ዘሎ ፖለቲካ ሃገርና ወግዒ ይጅምሩ። እዚ ዕላሎም ቅድሚ ኩሉ እቲ ኣብ መንጎኦም ዝነበረ ናይ ስግኣትን ዘይምትእምማንን መንደቕ ከም ዝፈረሰ ዘመልክት ነይሩ። በዚ ዝጀመርዎ ዕላል ከኣ ዳርጋ ንኹሉ ክበሃል ብዝኽእል ንኤርትራዊ ፖለቲካዊ ዛዕባታት ብፍሩዩ ዳህሰስዎ። ኣብ መንጎኦም ከኣ ዘየግሃደ ነናብ ኢድካ ናይ ምስሓብ ምልክታት የርእዩ ነበሩ።

ኣብ መንጎ ዕላሎም እቲ ሓደ፡ “ኣነስ እዚ ሰብኣይ ጉድ ከይገብረና እሰግእ እየ” ይብል። “እዚ ሰብኣይ” ዝብሎ ዘሎ ንኢሳይያስ ኣፈወርቂ እዩ። ብስሙ ዘይጸወዖ ስለ ዘኽበሮ ዘይኮነስ ስለ ዝጸለኦ እዩ። እቲ መዓልልቱ ትቕብል ኣቢሉ፡ “ኣንታ ንስኻስ ዘይተመጸኦ የብልካን፡ ጉድ ከይገብረና ክትብል እንከለኻ እንታይ ማለትካ እዩ?” ኢሉ ይሓቶ። እቲ ዓብይ ዘረባ ዝጀመረ ሳብኣይ ከኣ “እዋእ ምስዚ ዘርእዮ ዘሎ ዘይግሉጽን ዘይትካላውን ኣካይዳ እሞ ምስቲ በብኹርንዑ ዝነፍስ ዘሎ ዘረባታትስ፡ ወያ ኣእላፍ መላምል ሰማእታት ዝኸፈልናላ ነጻነትና ብናይ ኣብይ ኣሕመድ ዓሊ ልኡም ናይ “ንደመር” ስብከትን “ብኢሱን ወዲ ኣፎምን” ናይ ቅብጥሮት ኣስማትን ተሰሊቡ ከየጥፈኣ ኣየስግእንዶ ኢልካዮ ኢኻ?” ኢሉ ንሕቶኡ ብሕቶ መለሰሉ።

ወዮቲ ክሰምዕ ዝጸንሐ ከኣ “ክላእ እዝስ ኣብ ግብሪ ከውዕሎ ስለ ዘይክእል ስግኣት ከሕድረልካ ኣይግባእን እዩ” በሎ። እቲ ዕላል እንዳሞቐ ከደ እሞ “ከምኡ ከየጋጥም እንታይ መረጋገጺ ኣለካ? ቀደም’ውንኮ ብኸምዚ ምስ ጀመረ እዩ ኣብ ክንደይ ክሳብ ሕጂ በሰላኡ ዘይሓወየ ቁስሊ ዝወደቕና” በሎ። እቲ ከኣ ቁሩብ ናህሪ ወሲኹ “ ኣብ ልኡላዊትን ናጻነትን ሃገር ንዝግበር ምውጋይ እሞ ህዝቢ ኤርትራ ኣይድግፎን እዩ” በሎ። እቲ ሓደ ከኣ ዝያዳ ናህርን ሕርቃንን ወሲኹ፡ “እንታይ ኢኻ ትብል ዘለኻ፡ ናይ ህዝቢ ምድጋፍን ዘይምድጋፍን እንተኾይኑ ደኣ መዓስከ ህዝቢ ኤርትራ  ንተግባራት ኢሳይያስ ኣሚንዎን  ደጊፍዎን ይፈልጥ”   ምስ በለ፡ ነቲ መተዓልልቱ ዕድል ከይሃበ ኣስዒቡ፡ “ኣብ ኤርትራ ሕገመንግስቲ የለን። ኣብ ኤርትራ ሰብኣውን ዲሞክራስያውን መሰል ኣይክበርን እዩ። ናጻ ሓሳብካ  ናይ ምግላጽን ብእትእምነሉ ኣተሓሳስባ ናይ ምውዳብን መሰል የለን። ከምዚ ትርእዮ ዘለኻ ብገዛእ ገንዘብና ብመንግስታዊ ባንክ ጀሆ ተታሒዙ እቲ ንደልዮ ዘይኮነስ  መንግስቲ ብዝቑንጠረልና መቑነን ኢና ሰለይ ንባል ዘለና። እዚ ኩሉ ዝኸው ዘሎ ከኣ ህዝቢ ኤርትራ ስለ ዝደገፎ ዘይኮነ፡ ንሱ እዚ ግናይ ሰብኣይን ኣብ ገዛእ ሃገርና ንክቐጽዓና ዝመሃዞ ባዕሉ ዝመሃዞ ተንኮል’ዩ” ኢሉ ከብቅዕ ሕጂ እውን ነቲ መዓልልቱ ዕድል ከይሃበ፡ “ስለዚ ከምቲ ኣይትብከ እንድዩ ዘብክየኒ ዘሎ” ዝበሃል ብመሰረቱ እኮ ናይ ጸገምና ቀንዲ ጠንቂ ህግደፍ ብዘይ ኣፍልጦና ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ዘለዎ ክቱር ንዕቀትን ብደዐን እዩ” በሎ። እቲ ብውሽጡ ንህግዲፍ ከመኻንየሉ ዝደሊ ዝመስል ግና፡ መርተዖ ዝሰኣነ ሰብኣይ፡ ርእሱ እንዳሓኸኸ “ ንሱስ ሓቅኻ ኢኻ ዘደቅስ ኣይኮነን” ብምባል ብሓሳብ ኢዱ ክህብ ተገደደ።

እዚ ዝተጠቕሰ ዕላል ናይዞም ዝጠቐናዮም ኣብ ማእከል ከተማ ኣስመራ ኮይኖም ወጃዕ ዝብሉ ክልተ ሰባት ጥራይ ዘይኮነ፡ ሎሚ ኣብ እንዳኩሉ ኤርትራዊ ዘሎ እዩ። ከምቲ “ኣይትብከ እንድዩ ዘብከየኒ ዘሎ” ዝበሃል፡ ብመሰረቱ ናይቲ ኣንጻር ህግዲፍ ዝካየድ ዘሎ ቃልሲ ቀንዲ ጠንቂ ህግደፍ ንድምጽን ድሌትን ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ግምት ዘየእቱ ምዃኑ እዩ። ካብ ሕገመንግስታውን ትካላውን ኣሰራርሓ ዝሃድም ከኣ ካብ ህዝባዊ ተሓታትነት ንምህዳም ምእንቲ ክጥዕሞ እምበር፡ ካልእ ምኽንያት የብሉን። ብመንጽር እዚ ጉጅለ ህግደፍ ንህዝቢ ኤርትራ ኣይሰምዖን እዩ ጥራይ ዘይኮነ፡ ብዓይኒ ጽልኢ እዩ’ውን ዝርእዮ። ንዘይፈትዎ ህዝቢ “የመሓድሮ ኣለኹ” ምባሉ ከኣ ፈጺሙ ናይ ደሓን ከምዘይኮነ ህግደፍ ብተግባር የርእየና እዩ  ዘሎ። ብሚዛነይ ህግዲፍ ንህዝቢ ኤርትራ ስለ ዘይፈትዎን ሓሳቡ ስለ ዘይቕበልን፥ በቲ ሕጂ ዝኸዶ ዘሎ ህዝቢ ናይ ምድሃኽ ስራሑ እዩ ዝሰርሕ ዘሎ። እቲ ንዘይፈትዎን ሓሳቡ ንዘይቅበልን ህግዲፍ “ወጊድ” ክብሎ ዝግበኦ  ህዝቢ ኤርትራ ግና፡ እቲ ናይዚ እዋንዚ ፍኒሕኒሑ’ኳ ተስፋ ዝህብ እንተኾነ፡ ክሳብ ሕጂ ንህግዲፍ ናይ ምቕጻዕ ዕማሙ ክንድቲ ዝድለ ከምዘይፈጸመ ክእመን ይግበኦ። እቲ ንጉጅለ ህግዲፍ መመሊሱ ዘሻድኖ ዘሎ ከኣ ናይ ህዝብና ደረቱ ዝሓለፈ ትዕግስትን ጹረትን ምናልባት’ውን ፍርሒ ኮይኑ ጸኒሑ። ህግደፍ ከኣ ነቲ ትዕግስቲ ናብ ፍርሒ ተርጒሙ፡ ንህዝብና ኣብ ርእሱ ክሸነሉ ክንዕዘብ ጸኒሕና። ደጊም ግና ትዕግስቲ’ውን ደረት ስለ ዘለዎ ህዝቢ ትዕግስቱ ወዲኡ እዩ። ከምቲ “ኣብ ስቕ ዘሎ መሰቓስቕ” ዝበሃል እቲ ኣድብዩ ዝጸንሐ ህዝቢ ኤርትራ እንተተላዒሉ ተመኩሮ ግብጽን ሱዳንን ኣብ ሜዳ ባሕቲ መስከረም ዘይድገመሉ ምኽንያት የለን።

ብዕለት 04 ግንቦት 2019 ዓ.ም.ፈ. ኣብ ከተማ ዮተርቦርግ ብሽወደናዊ ኤርትራዊ ምሕዝነት ማሕበር ዝተዳለወ ኣገዳሲ ምስዮት ተካይዱ። እቲ ምስዮት ኣብ ” ትሕቲ ሓቢርና ነድምጽ ከነስምዕ ፡ ሓቢርና ንስራሕ ከነድምዕ ” ዝብል መሪሕ ጭርሖ ኮይኑ ኣቦ ወንበር ማሕበር ኣቶ ቶማስ ማግሶንን ሓው ጸሃየ ቀለታን ሓጺር ሌላን ንጥፈታት ሓቢሮም ንህቡብ ስነ ጥበባዊ  ሙሳ ናሽሕ ብመሳጢ ዝኾነ ግጥሚ ብቋንቋ ትግረ ኣደይ (ሃገረይ) እናበለ ከፈቶ።

ኣብዚ ምስዮት ክልተ ሰክረታሪ ከንቲባ ዮተቦርግ ሩበን ማልምስትሮምን ዮሱፍ ኣካርን፡ ዮኒ ኣደርሶን ኣቦወንበር ኢንተርናሽናል ፎልክ ስኮላን ተሳተፍቲ ነይሮም። ቀጺላ  ሓብትና መንእሰይ ሚሊዮ ተኽለ ኣማኻሪት ኣብ ወጻኢ ዝምድናታት ከተማ ዮተቦርግን ኪኢላ ሕብረተሰብኣዊ  ህንጸትን ዉህደትን ዝምድና ብህልዊ ኩነታት ስድራ ቤታት ኤርትራውያንን ምዕባይ ቆልዑት ኣብ ሽወደን ኣገዳሲ መዓድን መሃርን ኣስተምህሮን ሂባ ቀጻሊ ዘሎ መደብ ሓቢራ። ሲዒቡ ኣባል ባይቶ ሃገር ሽወደን ዮሃን ቡሰር ኣቦ ወንበር ሽማገለ መጓዕዝያ ዝኾነ ናይ ዴሳዊ ዲሞክራስያዊ ሰልፊ ሃገር ሽወደን መደባት ኣብ መናብሮ ገዛን  ናይ ኣቀባብላ ስደተኛታትን ዘሎዎ ጽቡቅ ተረዳኦን ኣፍልጦን ብህልዊ ኩነታት ኤርትራን ገሊጹ ከም ኣባል ባይቶ ዘሎዎ ሻቅሎትን ጓህን ገሊጹ ብተገሳስነት ናብ ባይቶ ከቅርቦን ምዃኑ ቃል ኣትዩ። ብጉዳይ ኣብ ከተማ ዮተቦርግ ዘሎ ሃለዋት ኤርትራውያንን ሽግራቶምን እውን ምስ ዝምልከቶም ተዛሪቡ ንምፍታሑ ክጽዕርን ብጉዳይ ገዛዊቲ ጽቡቅ ስምምዕ ምስ ገለ ሰልፍታት ከም ዘሎ ሓቢሩ። ድሕሪኡ ብ4ተ ዉሕሉላት ኣሕዋትና ደቂኣንስትዮ ዝተዳለወ ሕብስትን ፍቱው ቅጫን፡ ብሶማላውያን መሓዙት ዝተዳለወ ሽኮራዊ ሕብስቲ ንምቅሳም ናይ ቡንን ሻህን ን15 ደቅይቅ ዕረፍቲ ኮነ።  ቀጺሉ ስነ ጥበባዊ መንሰይ ሙሳ ናሽሕ ብጉዳይ ስደትን ዘጋጠጥሞ ብድሆን  መሳጢ ግጥሚ ብቋንቋ ትግርኛ ኣስሚዑ ቀጻሊ ምስዮት ሓጺር ጊዜ ናይ ሙዚቃ  ናይ ትግረ ደርፍታት ብምስማዕ ናይ ምሸት መዕጸዊ ኮነ።

ኣብ ኤርትራ ሓያል ጭቆና ኣሎ። ነዚ ጭቆና ዘተግብርን ካብኡ እናተዓንገለ ዕድሜኡ ዘንውሕን ጨቋኒ ኣካል እውን ኣሎ። እዚ ጨቋኒ ኣካል ኣብ ኤርትራ ንዓኡ ዝጸውር ጨቋኒ ባይታ እንተዘይረክብ ኣይመሃለወን። እዚ ክበሃል እንከሎ  ጭቆናን ጨቋንን ፈላሊኻ ዘይረኣዩን እቲ ሓደ ብዘይካቲ ካልእ ህልውና ዘየብሉን ምዃኑ ብምዝንጋዕ ኣይኮነን። ንሕና ኣብዚ እዋንዚ ዕማም ቃልስና ብመሰረቱ ጭቆና ኣወጊድካ ብራህዋ ምትካእ እዩ። ጭቆና ከነወግድ ክሳብ ዝኸኣልና ከም ውሁብ ጨቋኒ ዘሳፍሓሉ ባይታ ስለ ዘየብሉ ኣይህልውን እዩ። ስለዚ ኣስማት መራሕቲ ህልዊ ጨቋኒ ስርዓት ከነልዕል እንከለና ብውልቂ ይኹን ብእኩብ ቀንዲ ተቓዋሚ ጠመተና ከም ሰባት ዘይኮነ ከም ተግበርቲ ናይቲ ንህዝብናን ሃገርናን ዘንብዕ ዘሎ ስለ ዝኾነ ኢና ኩለንተናና እንቕስረሎም።

እዚ ኣገባብ ኣተሓሕዛን ኣናብባን ኣብቲ ኣንጻር ህግዲፍ እንገብሮ ኣገጣጥማ ጥራይ ዘይኮነ፡ ሓደ ውዳበ ወይ መድረኻዊ ምልዕዓልን ጐስጓስን ክንመዝን እንከለና’ውን ክንርእየሉ ዝግበኣና መምዘኒ እዩ። ክንመዝን እንከለና ንተግባርን ኣተገባብራን ቆላሕታ ኣይንሃቦም ማለት እኳ እንተዘይኮነ፡ ነቲ እቲ ውዳበ ረጊጽሉ ዘሎ ባይታ ወይ ፖሊሲ ኢና ቀንዲ ቆላሕታ ክንገብረሉ ዝግበኣና። እቲ ጥጡሕ ባይታ ክሳብ ዝተታሕዘ፡ ምናልባት ናይ ግዜ ጉዳይ ይኸውን እምበር ብቑዕ ተግባሪ ወይ መራሒ ሓይሊ ናይ ምምጻእ ጉዳይ ናይ ግድን እዩ። እቲ ባይታ ዝተበላሸ እንተኮይኑ ግና፡ ዘምጻእካ መራሒ እንተምጻእካ እቲ እትብህጎ ውጽኢት ንምርካብ ዘጋጥም ዓቐብ ምድያብ  ኣጸጋሚ ወይ ዘይከኣል እዩ ዝኸውን። ከምዚ “ናይ ጉልቻ ምቅይያር ጸብሒ ኣየመቅርን እዩ” ዝበሃል።

እዚ ጉዳይዚ ብፍላይ ኣብዚ ንርከበሉ ዘለና ቀዳማይ ምዕራፍ ቃልስና ምውጋድ ጉጅለ ህግደፍ ተገማጊሙስ፡ መተካእታኡ ምድላው ቀንዲ ቆላሕታ ኣብ ዝኾነሉ ናይ ወጋሕታ ግዜ ግቡእ ኣቓልቦ ክረክብ ይግበኦ። ኣብዚ እዋንዚ እቲ ኣብ ብዙሕ መድረኻት በሪኹ ዝስማዕ ዘሎ ድምጺ “ካብ ኣየናይ ቦታ ክንደይ ሰባት ንውክል? በዓል መንከ ይወከሉ?” ዝብሉን ዝኣመሰሉን ድምጽታት እምበር “ኣበየናይ ናይ ሓባር ባይታ ረጊጽና ኢና ተካኢ ናይ ምዃን ውዳበን ምድላዋትን እንገብር?” ናይ ዝብል መሰረታዊ ጉዳይ ድምጺ ክንድቲ ክኾኖ ዝግበኦ በሪኹ ኣይስማዕን። ናይዚ ድምጽዚ ዘይምብራኽ ሳዕቤኑ ክሳብ ክንደይ ከም ዝሃሲ ከኣ ዝርዝር ከየብዛሕና ህልዊ ኩነታት መቕርብና ሊብያን ሱዳንን ጥራይ ምዕዛብ እኹል እዩ።

ኣብ ዝተወሰነ እዋን ብኣጻብዕ ዝቑጸሩ ኤርትራውያን ጥራይ እሞ ኸዓ እንዳሰግኡ ዝሳተፍሉ ዝነበሩ ብተቓወምቲ ውድባት ኤርትራ ዝጽዋዕ ህዝባዊ ኣኼባታት፡ ሎሚ ኤርትራውያን ብኣሸሓት እሞ ብዘይምሽቑራር  ኤርትራውያን ብብዝሒ ኣብቲ ኣብጻር ህግዲፍ ዝካየድ ዘሎ ቃልሲ ክሳተፍሉ ምርኣይ ነቲ ምእንቲ ለውጢ ዝግበር ቃልሲ ሓይልን ተስፋን እዩ። ዘጋጥም ብዝነበረ ናይ መንእሰያትን ደቂ ኣንስትዮን ዋሕዲ ተሳትፎ ዝቖርር ዝነበረ ንህግዲፍ ዝቃወም ኣኼባታት፡ ሎሚ ብመንእሰያትን ደቂ ኣንስትዮን ኣዝዩ ዓሚሩ ይካየድ ምህላዉ ካልእ ፍናንካ ዝውስኽ ተርእዮ እዩ። እቲ ኣብ መንጎ ነባራትን መንእሰያትን ሰንሰለታዊ ቀጻልነቱ ከይብተኽ ዘስግእ ዝነበረ ምትኽኻእን ምርኽኻብን ከምዚ ንዕዘቦ ዘለና ምሉእ ብምሉእ ዘቕስን’ኳ እንተዘይኮነ ሳላ ንሁር ምንቅስቓስ መንእሰያትና ኣብ ኩሉ መዳያት ተስፋኻ ዘለምልም እዩ። እቲ ብሰንኪ ዝተፈላለየ ድሕረባይታ ክፍጠር ዝጸንሐ ሃጓፍን ምርሕሓቕን ኣዝዩ ተጻቢቡ። ናይ ክልቲኡ ውድባትና ድሕረ ባይታ ዘለዎም፡ ምስቲ ኣብ ኩሉ ዘይነበረ መንእሰይ ወለዶ ብሓባር ይስጉም ምህላዉ ከኣ ጉጅለ ህግዲፍ ክፈላልየሉ ካብ ዝጸንሐ ተንኮሉት ብዙሕ ከም ዝሰኣነ ዘምልክት እዩ። ስለዚ በዚ እናማዕበለ ዝመጽእ ዘሎ ብዝሒ ተሳተፍቲ ኣብ ጸረ ህግድፋዊ ምንቅስቓስ ከይተነየትና፡ ካብ ኩሉ ተመኩሮታት፡ ዕድመን ጾታታትን ኣብ ሓደ መድረኽ ክንራኸብ ብምኽኣልና ከየራጠጥና፡ “ኣብ ኣየናይ ኤርትራዊ መጻኢ ናይ ሓባር ባይታ ንዓስል ከም ዘለና” ምንጻር ኣገዳስን እዋናውን ጠመተና ክኸውን ይግበኦ። ነዚ እንተዘይበቒዕና ግና እቲ ናይ ሎሚ ብዝሕና ተመሊሱ ከይውሕድ ውሕስነት የብልናን።

ከምቲ ኩሉ ግዜ እንብሎን ኩልና ዘይንስሕቶን፡ እቲ ኣገዳስን መሰረታውን ጉዳይ ክንድቲ ኣገዳስነቱ ከቢድ ግና ናይ ግድን ክኽፈል ዝግበኦ ዋጋ ዝሓትት እዩ። እቲ ወሳኒ ዝገብሮ ናይ ጽባሕ ናይ ቀጻሊ ሰላምን ህዱእ ምስግጋርን ውሕስነትና ንሱ ስለ ዝኾነ እዩ። ከቢድ ዝገብሮ ከኣ ብዙሓት ዝንባለታትን ራእታትን ነቲ ኣወጊድካ ነቲ ኣግሊልካ ወይ ነቲ ነጺግካ ነቲ ተቐቢልካ ዘይኮነ፡ንኹሉ ከከም ገጹ ኣከኣኢልካ ናብ ሓደ ኣቕጣጫ ናይ ምቕናይ ሓላፍነት ስለ ዘለዎ እዩ። እቲ ይከኣል እዩ እንብሎ ከኣ፡ ብዘይካ ሓላፍነት ህዝብን ሃገር ወሲድካ፡ ፍትሒ፡ ግሉጽነትን ተሓታትነትን ዓጢቕካ፡ ኣብ ክንዲ ምርሕሓቕ ምቅርራብ፡ ኣብ ክንዲ ምንጽጻግ ምቅብባል፡ ኮታ ብዘይካ ምጽውዋርን ምክእኣልን ካልእ ከቢድ ዋጋ ስለ ዘይሓትት እዩ። ብኻልእ ኣዘራርባ ኣብ ኢድና ብዘሎ ዓቕሚ ዝትግበር እምበር ካብ ርሑቕ መሳርሕን ዘራይን እንሓተሉ ስለ ዘይኮነ።