ብጥምረት ኣብያተ-ጽሕፈት ውደባ፡ ደቂ ኣንስትዮን መንእሰያትን ሰልፊ ዲሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ (ሰዲህኤ) ዝተወደበ ን“ህዝባዊ ምልዕዓል” ዝምልከት ኣስተምህሮ ብ4 ጥቅምቲ 2020 ተዋሂቡ። ነቲ ኣስተምህሮ ዝሃበ ብጻይ ያሲን ዑስማን ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ጉዳይ መንእሰያት እዩ።
ነዚ ኣስተምህሮኣዊ ኣኼባ ዝመረሐ ብጻይ መንግስተኣብ ስመሮም ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ውደባ፡ ቅድም’ቲ ኣስተምህሮ ንተሳተፍቲ “እንኳዕ ደሓን መጻእኩም” ኢሉ ንተሳትፎኦም ምስ ኣመስገነ፡ ቅድሚ ሕጂ እውን በዚ ጥምረት ዝተዳለወ ብዛዕባ ኣጠቓቕማ ማሕበራዊ መራኸቢ ዙም ብብጻይ ኣማኑኤል በራኺ ኣባል ማእከላይ ባይቶ ኣስተምህሮ ከም ዝተዋህበ ሓቢሩ፡ ንመጻኢ እውን ብዛዕባ ዝተፈላለዩ ኣርእስታት ቀጻሊ ኣስተምህሮ ከም ዝወሃብ ገሊጹ።
ብጻይ ያሲን ዕዑስማን ኣብዚ ኣስተምህሮኡ ህዝባዊ ምልዕዓል ማለት እንታይ ማለት ምዃኑ ንምብራህ ኣብ ዘቕረቦ መበገሲ ሓሳብ፡ “ተመሳሳሊ ድሌትን ሓሳብን እንዳሃለዎ ፋሕ ዝበለ ዓቕሚ ምጥርናፍ፡ ብመጽናዕትን ተቐባሊ ባይታ ብዘለዎን ክውደብ ከም ዝግባእ፡ ናይ ቁጠዐን ሲቪላዊ እምቢታን ባህሪ ዘለዎ ምዃኑ፡ ኣብ ምሕያሉ ግደ ጸለውቲ ኣካላት…ወዘተ” ዝብሉ ኣምራት ኣስፊሑ ገሊጹ። ምስዚ ኣተሓሒዙ ናይ ህዝባዊ ምልዕዓል ናይ ለውጢ ሓያልነት ንምብራህ ብሓፈሻ ንናይ ዓረብ ምልዕዓል፡ ብፍላይ ከኣ ኣብዚ ከባቢና ካብ ቱኒዝያ ጀሚርካ ክሳብ ኣብ ግብጺ፡ ሱዳንን ኢትዮጵያን ንዝተራእዩ ህዝባዊ ምልዕዓላትን ኣብ ኤርትራውያን ዝተጋህደ “ይኣክልን” ካለኦት ተበግሶታትን ከም ኣብነት ጠቒሱ። ብፍላይ ከኣ ንግደ መንእሰይ ኣብ ምዕዋት ህዝባዊ ምልዕዓል ኣዕዚዙ ገሊጹ።
ድሕሪ እዚ መበገሲ ሓሳባት ብተሳተፍቲ እቲ ኣስተምህሮ፡ “ግደና ኣብ ምሕያል ይኣክል ክሳብ ክንደይ እዩ?፡ ህዝባዊ ምልዕዓል ንክዕወት ዝግበር መጽናዕቲ ከመይ ይትግበር? ህዝባዊ ምልዕዓልን ነብሰ-ምክልኻል ዘውሓሰ ዘይጐነጻዊ ኣገባብ ቃልስን ብኸመይ ይመጋገቡ? ህልዊ ናይ ኤርትራውያን ምልዕዓል ኣንጻር ጉጅለ ህግዲፍ ምስ ናይ ካለኦት ተመክሮ ብኸመይ ይዛመድ?” ዝብሉ ዝርከብዎም ሕቶታት ቀሪቦም።
“ኣብዚ ልኡላውነት ሃገርና ኣብ ሓደጋ ከይወድቕ እንሰግኣሉ ዘለና እዋን ግደ ናይቲ ካብ ደገ ናብ ውሽጢ ዝውርወር ዘሎ ህዝባዊ ምዕዓል ኤርትራውያን ዕዙዝ እዩ” ዝበለ ብጻይ ያሲን ዑስማን፡ ንነፍሲ ወከፍ ዝቐረበ ሕቶ ንምምላስ ብኣብነት እናሰነየ ሰፊሕ መብርሂ ሂቡ። ድሕሪ እዚ ተሳተፍቲ መድረኽ ሕቶን መልስን ምስተወደአ፡ ዝተፈላለዩ ምስቲ ኣርእስቲ ዝዛመድ እዋናዊ ጉዳያትን ንመጻኢ ናይ ለውጢ ዓቕሚ የሕይሉ ኣብ ዝበልዎምን ዛዕባታትን ርኢቶታት ሂቦም። ዝያዳ ከኣ ሰዲህኤ ኣብቲ ምስ ዝተፈላለዩ ፖለቲካዊ ሓይልታት ኤርትራ ሓቢርካ ንምቅላስ ዝገብሮ ዘሎ ጻዕሪ ኣድማዒ ግደ ንክጻወት ንምሕያል ሰልፋዊ ዓቕሚ ዕዙዝ ቆላሕታ ምሃብ ዘይስገር ምዃኑ ብምጥቃስ፡ ነዚ ምእንቲ ከብቀዓና እቲ ተጀሚሩ ዘሎ ናይ ለውጢ ዓቕሚ ናይ ምድላብ ኣስተምህሮ ቀጻሊ ንክኸውን ተላብዮም።
وغابت أسمرا أيضا عن إتفاق السلام بين الحكومة والجبهة الثورية بجوبا
Written by Adoulisالرئيسية ← أخبار ← وغابت أسمرا أيضا عن إتفاق السلام بين الحكومة والجبهة الثورية بجوبا
غابت أسمرا عن إتفاق توقيع السلام بين الحكومة السودانية والجبهة الثورية السودانية يوم أمس عن الحضور تأكيدا لمواقفها من عمليات السلام في السودان، حيث حضر مراسم التوقيع بساحة الحرية في جوبا رؤساء كل من تشاد، وجيبوتي
والصومال، بجانب رئيسي وزراء مصر وإثيوبيا، ووزير الطاقة الإماراتي، والمبعوث الأميركي الخاص لدولتي السودان وجنوب السودان وممثلين لعدد من الدول الغربية.
وقد أكدت مصادر متطابقة غياب إريتريا عن الحدث الذي وصف بالكبير والتاريخي، دون ان تبدي أسمرا أسباب واضحة حتى الآن.
وكانت حكومة اسياس افورقي قد سجلت غيابا لافتا أيضا عن إحتفال توقيع الإتفاق بين المجلس العسكري وقوى الحرية والتغيير في الشهر السابع من العام الماضي.
ርእሰ-ዓንቀጽ ሰዲህኤ
ኤርትራን ህዝባን፡ መሰልካ ኣሕሊፍካ ብዘይምሃብ፡ ከፋፊሎም ከዳኽሙኻ ንዝህቅኑ ገዛእትን ወጻዕትን ብዘይምንብርካኽ፡ ኣብ መስርሕ መሪር ቃልሲ ምእንቲ ናጽነትን ልኡላውነትን ከጋጥሙ ብዝኽእሉ ውረድ ደይብን ብደሆታትን ንድሕሪት ብዘይምምላስ እዮም ክሳብ ሕጂ ከም ናይ ጽንዓት ኣብነት ዝግለጹ። እዚ ሎሚ ኣብ ልኡላዊ ሃገርነትና ዝወላወልን ህዝባዊ ክብርና ከህስስ ዝህቅንን ዘሎ ስሱዕ ጉጅለ ህግዲፍ ግና፡ ናይ ኣተሓሳስባ ብዙሕነት ዘይጸውር፡ ንናይ ርኢቶ ፍልልይ ንምጽባብ ዘይኮነ፡ ንምርሕሓቕ ኣጋዲዱ ውልቃውነት ከዕቢ ዝሕልን እዩ።
ጉጅለ ህግዲፍ ዕድመ ስልጣኑ ንምንዋሕ ኣብ ኩሉ ዝወዓሎን ከም ኣጀንዳ ሒዙ ዝዓሞን ቅልውላው ክፈጥር እንተዘይኮይኑ: ካብ ናቱ ንዝተፈልየ ንሃገርን ህዝብን ዝጠቀም ኣተሓሳስባ ኣፍልጦ ዝህብ ባህሪ የብሉን። ኣፍልጦ ዘይምሃብ ጥራይ ዘይኮነ፡ ካብ ገጽ ምድሪ ከጥፍኦ ከይደቀሰ ዝሓድር ብዛዕባ ምዃኑ፡ ኣይኮነንዶ ንዓና ነቶም ከነወግዶ ኣብ መስርሕ ቃልሲ ዘለና፡ ንኻለኦት ብማዕዶ ዝርእይዎ’ውን ከም ሓድሽ ተረኽቦ ተወሲዱ ዝዝረበሉ ኣይኮነን። ህግዲፍ ዘይክእሎ ክነሱ፡ ካብ ናቱ ዝተፈልየ ኣተሓሳስባን ሓሰብቱን ንምጥፋእ፡ ከንቱ ፈተነ ካብ ምክያድ ዓዲ ኣይውዕልን። እቲ ነዚ ከንቱ ህርፋኑ ኣብ ግብሪ ንምውዓል ዝጥቀሞ ሜላታት ከኣ፡ ነቶም ነቲ ዘፍርሖ ኣተሓሳስባ የንቅዱን የስርጹን እዮም ንዝብሎም ወገናት፡ ብእኩብን ብውልቅን፡ ብጋህድን ብስዉርን ምእሳር፡ ምስዋርን ምቕታልን እዮም። ኩሎም እዞም ጨካናት ናይ ህግዲፍ ኣተሓሳስባ ናይ ምቕታል ስጉምትታት፡ ድሑራት፡ ግዜ ዝሓለፎምን ብዙሓት ዲክታቶራት ፈቲነምዎም ካብ ዘይተርፍ ውድቀት ዘየድሓንዎምን እዮም።
ጉጅለ ህግዲፍ “ኣለኹ” ንምባልን ናቱ ጸረ-ህዝቢ ኣተሓሳስባ ብዘይውድድር ንምስራጽን ዘካይዶ ምንቅስቓስ ኣብ ናይ ብዙሓት ፍሹላት ተመኩሮ ዝተራእየ እዩ። ናይ ኣተሓሳስባ ልዕልና ንምድላብ ዝግበር ቃልሲ፡ ሃናጽን ናብ ዝለዓለ ብቕዓት ዝድይብን ንክኸውን፡ ኣብ ትሕቲ ናይ ሓልዮት፡ ምጽውዋርን ምክእኣልን መስርሕ ዘጽልል፡ ሕጋውን ሰላማውን ውድድር ዝተሰረተ ክኸውን እንከሎ ጥራይ እዩ። ነዚ ኣብ ዝጸውር ናይ ውድድር ሜዳ ክትጻወት ምኽኣልን ዘይምኽእል ከኣ ኣገዳሲ ናይ ፖለቲካዊ ብቕዓትን ህዝባዊ ተቐባልነትን መምዘኒ እዩ። ጉጅለ ህግዲፍ ኣብ ከምዚ ዓይነት ሓላፍነታዊ ፖለቲካዊ መስርሕ ምውሳእ ዘኽእል ብቕዓት ኮነ ባህሪ ከም ዘየብሉ ባዕሉ ብብዙሓት ግብራዊ ኣብነታት ኣመስኪሩ እዩ። እቲ ሎሚ ዝኸዶ ዘሎ ጸቢብን ኣግላልን ናይ ጥልመት ጉዕዞ ከኣ፡ ካብ ሓዲዳ ብዝወጸት ባብሩ ዝምሰል፡ ናይ ሓጐጽጐጽን “ዝወለደት ትውለድን” መንገዲ ኮይኑ፡ መንግዲ ጠፊእዎ ነቲ ሓደ እንዳልዓለ መሊሱ ዝሓዞ እንዳደርበየ ብዘዕገርግር ውልቀሰብ ዝዝወር ዘሎ እዩ።
እዚ ንዛረበሉ ዘለና ጉጅለ ግብሩ ስለ ዝፈልጥ እሞ ካብ ናቱ ብዝተፈልየ ዝሓስብ ኣብ ኤርትራ ክህሉ ኣዝዩ ስለ ዘስገኦን፡ “ጸቢብ ጉጅላወነትን ጸረ ህዝቢ ምምሕዳርን ይተኣረም፡ ጉዳይ ሃገርን ህዝብን ንቡር ሕገመንግስታዊ መልክዑ ይሓዝ፡ ብናይ ክሳብ ሕጂ ተሓሳሲብና ንቕድሚት ነማዕዱ” ንዝበሉ ኣባላት ጉጅለ 15ን ሕያሎ ደገፍቶምን ኣሲሩ። ካብቲ ኢሳያስ ዝደልዮ ኣተሓሳስባ ብዝተፈልየ ስለ ዝሓሰቡ ጥራይ ምእሳር ብዞም ናይ 18 መስከረም 2001 ግዳያት ከም ዘይተጀመረ ከኣ ኣብ ግምት ክኣትው ዝግበኦ እዩ።
“ህዝቢ ኤርትራ ብዛዕባ ሃገሩ፡ መነባብሮኡ፡ መጻኢ ዕድሉ፡ ከባቢኡን ዓለምን ካብቲ ናይ ጋዜጣ ሓዳስ ኤርትራን ሬድዮ ድምጺ ሓፋሽን ዝተፈልየ መማረጺ ሓበሬታ ናይ ምርካብ መሰል ክህልዎ ይግበእ” ካብ ዝብል ሓልዮት ሙያዊ ግቡኣቶም ክፍጽሙ ንዝተበገሱ መንእሰያት ናይ ብሕቲ ሚድያ ጋዜጠኛታትን ጸሓፍትን ኣሲሩ፡ ነተን ህዝቢ ክሃርፈን ጀሚሩ ዘነበረ ዘይመንግስታዊ ጋዜጣታት ከኣ ኣጊድወን። ናይዚ ኩሉ ስጉምትታት መንቀሊ ከኣ ፍርሒ ዝፈጠሮ ዝተፈልየ ኣተሓሳስባ ናይ ንምድቋስ ሕማም እዩ።
መዓስ እዚ ጥራይ፡ ብናቶም ውሳነ፡ “እዚ እዩ እቲ ክንስዕቦ ዝግበኣና መንገዲ እምነት” ንዝበሉ ወገናት ሃይማኖታዊ ናጽነቶም ግሂሱ ኣሲርዎም። “ኣብዚአን ጥራይ እመኑ” ብዝብል ከኣ ውሱናት እምነታት ሰሊዑ። እቲ ኣዝዩ ዝገረም ከኣ መራሕቲ ናይተን ዘፍቀደለን እምነታት እውን ግዳይ ማእስርትን ሞትን ካብ ምዃን ኣይደሓኑን። ኤርትራውያን ሰብ ጸጋ፡ ብሓባርን በብውልቅን “ኣብዚ መዳያትዚ እንተ ኣውፊርና ንዓና ተጠቒምና ህዝብናን ሃገርናን እውን ከነርብሕ ንኽእል ኢና” ካብ ዝብል ሃገር ናይ ምህናጽ ክቱር ፍቕርን ሓልዮትን “ብገንዘብና ከነልምዕ” ስለ ዝበሉ፡ ነታ ንህዝብና ካልእስ ይትረፍ ካብ ንሕብስቲ ኣብ መስርዕ ምሕዳር ዘየድሓነት፡ 09 እትበሃል ንግዳዊ ትካል ህግዲፍ ብዘይውድድር ንከህብትም ዝእሰር ኣሲሩ ዝውረስ ወሪሱ በቲንዎም። ንሳቶም ከኣ ደም እንዳጠዓሞም ሎሚ ኣብ ናይሮቢ፡ ጁባ፡ ኣዲስ ኣበባ፡ ካምፕላ፡ ሉዋንዳን ካለኦት ጐረባብቲ ከትማታትን ገንዘቦም ኣፍሲሶም ኣብ ዝተፈላለዩ መዳያት ቁጠባ ዓዲ ጓና የልምዑ ኣለዉ። እዚ ከኣ ካልእ ናይ ህግዲፍ ኣተሓሳስባ ናይ ምቕታል ቀናእ ወስታ እዩ።
እቶም ኣብ ዝተፈላለዩ ዓውድታት ካብ ፖለቲካ ክሳብ ቁጠባ፡ ብዛዕባ መጻኢ ዕድል ኤርትራና ካብ ናይዚ ጉጅለ ብዝተፈልየ ዝሓሰቡ ብዙሓት ኤርትራውያን ኣብ ፈቐዶ ጐዳጉዲ ይሓቁ ኣለዉ። እንተኾነ ንሳቶም እምበር ኣተሓሳስባኦምስ ኣይተኣስረን። ተመኩሮና ከም ዝምስክሮ፡ መስርሕ ቃልስና ካብ መግዛእቲ ናብ ናጽነትን ልኡላውነትን ዕንቅፋታት ተጻዊርካ፡ ንተጽዕኖ ልዕለ-ሓያላን ከይተረፈ በዲህካን ኣርሒቕካ ብምጥማትን እዩ ተዓዊቱ። ኣብቲ መስርሕ ጅግና ክሓልፍ እንከሎ፡ እቲ ጅግንነቱ ግና ሓቢሩ ዝመውት ዘይኮነ፡ በቲ “ቅሰን ኣነ ኣለኹ ተቐባሊ ሕድሪ” ዝብል ተካኢ ጅግና እዩ ዝውረስ ነይሩ።
እቲ ሰንሰለታዊ መስርሕ ምውርራስ ጽንዓትን ኣተሓሳስባን ሎሚ’ውን ቀጺሉ፡ ልኡላዊት ኤርትራ ምስ ኩሉ ጸገማታ “ኣለኹ” ትብለና ኣላ። እቲ በዚ ተጣላዒ ጉጅለ ሰባት ኣሲርካን ቀቲልካን ነቲ ህዝቢ ዝማእከሉ ኣተሓሳስባኦም ንምብራስ ዝህቀን ዘሎ ከኣ በቲ ኣብ ተመኩሮና ብግብሪ ዝተመስከረ ናይ ሕድሪ ምቅብባል ህያው እዩ። እቲ ኣብ ዝተፈላለዩ መድረኻት ንከታተሎ ዘለና ድምጺ ደቂቶም ግዳያት ማእሰትን ሞትን ከኣ ነዚ ዘረጋግጽ እዩ። እቲ “ኤርትራና ሕገመንግስታዊት፡ ብዙሕነታዊት፡ ዲሞክራስያዊት፡ ሰላማዊትን ልምዕትን ክትከውያን” ዝበል ንድሕሪት ዘይምለስ ኣተሓሳስባ፡ ሰባት ብምእሳር ዝቕህም ዘይኮነ፡ እቲ ሓደ እንተ ወደቐ እቲ ካልእ እንዳተንሰአ ክሳብ ዓወት ክቕጽል እዩ። ምኽንያቱ “ሓሳባይ እንተሓለፈ፡ ኣተሓሳስባኡ ግና ህያው” ስለ ዝኾነ።
ንስዉእ ሙሴ ተስፋሚካአልን ንመዋቲ ፕሮፈሶር መስፍን ወልደማርያምን ዘራኽብ ናይ ታሪኽ ኣፋትል
Written by ወ.ዓማርብዕለት30 መስከረም 2020፡ ኣብ ዘመናዊት ኢትዮጵያ ብቐሊሉ ዘይርሳዕ ታሪኻዊ ኣሰራት ዝገደፈ ፕሮፈሶር መስፍን ወልደማርያም ኣብ መበል 91 ዕድሜኡ ብምኽንያት ኮሮና-ቫይረስ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ከም ዝዓረፈ ብማዕከናት ኢትዮጵያ ክሕበርን ክዝከርን ቀንዩ ኣሎ። ኢትዮጵያውያን ጥራይ ዘይኮኑ ከኣ፡ ቤት ትምህርቲ ዝረገጹ ኤርትራዊያን፡ ኣውራ እቶም ናይ ዝሓለፈ ዘመን ወለዶታት፡ ኣጸቢቖም ዝዝክርዎ ስም ኢዩ። ብወገነይ፡ እሞ ብዝኾነ ምኽንያት፡ ስም ፕሮፈሶር መስፍን ወልደማርያም ክልዓል እንከሎ፡ ንኤርትራዊ ስዉእ ተጋዳላይ ሙሴ ተስፋሚካኤል ምስኡ ኣዛሚደ’ውን እዝክሮ። ኣውራ እዚ ሰሙን’ዚ። ቀንዲ ምኽንያት ናይ ታሪኽ መላግቦ ዝኾነት ከኣ እታ ሰማያዊት ባንዴራ ኤርትራ ኢያ።
እቲ ጊዜ ኣብ ውሽጢ ዓመተ-ትምህርቲ ናይ 1965-66 ኰይኑ፡ ቦታ ፍጻሜ ከኣ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ናይ ሽዑ ስድስ-ኪሎ ካምፓስ ናይ ቀዳማዊ ሃይለስላሴ ዩኒቨርሲቲ ነይሩ። ናይ ሎሚ ነፍስሄር ፕሮፈሶር መስፍን ወልደማርያም መምህር ጀኦግብራፍ ብምንባሩ፡ ኣብ ውሽጢ ሓደ ሰፊሕ ክፍሊ/ኣደራሽ ናይ ኣርትስ-ህንጻ/Arts Building ዝብሃል ዝነበረ፡ ንስዉእ ሙሴን ናይ ቀዳማይ ዓመት መማህርቱን ሓደ ጊዜ ኣብ ሰሙን ይምህረና ነበረ።
ስዉእ ሙሴ ተስፋሚካኤል ኩሉ ጊዜ ኣብታ ኣስታት 200 ዝኾኑ ተመሃሮ እትሕዝ ክፍሊ/ኣደራሽ ክንኣቱ እንከሎና ንእሽቶይ ሰንጢ ሒዙ ይኣቱ ነበረ። ሰሙን ሰሙን ዝቕመጠሉ ሰደቓ (ጠረጴዛ) ይቕይር። እተን ናይ ትምህርቲ ደቓይቕ ክሳዕ ዝውድኣ ከኣ ንባንዴራ ኤርትራ ኣብ ኮፍ ዘዝበሎ ጠረጴዛ ሓኺኹ ስኢልዋ ይወጽእ። ነቲ ጒዳይ ኣነ’ውን እርእዮ ነይረ። ኣመና ምስ በዝሔ ግን ደጋጊመ “እንታ ሙሴ ከይንኽሻሕ ከምኡ ኣይትቐጽል” ኢለዮ። ኣበይ ክሰምዓኒ።
ሓያለይ ኣዋርሕ ምስ ሓለፈ፡ እሞ እቲ ቅርጻ ናይ ባንዴራ ኤርትራ ምዃኑ ብኢትዮጵያውያን ተመሃሮ ምስ ተፈልጠ፡ ኣመሓዳርቲ ዩኒቨርሲቲ’ውን ፈሊጦም። እቲ ተግባር ብጊዜ ናይ ጀኦግራፍ ክላስ/ትምህርቲ ምዃኑ’ውን ዝበጽሕዎ ይመስል።
ሓደ መዓልቲ ፕሮፈሶር መስፍን ወልደማርያም ኣብቲ ክፍሊ እትው ኢሉ ካብ እተዛረቦ ሓያለይ ነጥብታት ክሳዕ ሎሚ ይዝከረኒ። እቲ ግዙፍ ጐተንኡን ብነድሪ ሕርቃን እተለዋወጠ ገጹን እውን ይርኣየኒ። ፕሮፈሶር መስፍን ሽዑ ወዲ 36 ዓመት ነይሩ። ንሕርቃኑ ዘይምቊጽጻሩ’ውን ናይ ዕድሜ ጒዳይ ይኽውን።
ፕሮፈሶር መስፍን ምሉእ መዋእሉ ክቱር ኢትዮጵያውነት ዝስምዖን ዝገልጽን ሰብ ነይሩ። ሽዑ ወዲ 20 ዓመት ዝነበረ ሙሴን ዝተረፍና ብጾቱን እውን ኣብ ክቱር ኤርትራዊ ስምዒት ኣቲና ምንባርና ዘየቕለበሉ ይመስል። ፕሮፈሶር መስፍን ነቲ ምሉእ ናይ 45 ደቓይቕ ጊዜ ትምህርቲ/ፒርየድ ብኢትዮጵያውነት እናተዛረበ ወዲእዎ። ናይ መግናሕቲ መደረ እዩ ነይሩ። ካብቲ ሽዑ ዝበሎ ብሓጺሩ ንምጥቃስ፡ ካብ ኢትዮጵያ ክትፍለ ምሕሳብ “ከንቱ ሕልሚ” ምዃኑ ገሊጹ። ቀንዲ ንኢትዮጵያ ንዘለኣለም ሓንቲ ኰይና ዘቐጽላ ዓበይቲ ረቛሒታት ኣሎ’ውን ኢሉና። ቀንዲ ካብኡ 1.ሃይማኖት 2. ሓድነት ኣብ ትሕቲ ሓደ ንጉስ 3. ታሪኽን እተዛመደ ቋንቋታትን ምዃኑ ጠቒሱ። እዚ ቅድሚ 55 ዓመታት እተገብረን እተባህለን ነይሩ።
ስዉእ ሙሴ ተስፋሚካኤል ብምኽንያት እቲ ኣጸቢቕና እንፈልጦ ሕማቕ ጒዕዞ ታሪኽና፡ ትምህርቲ ክቕጽልን ኣብ ፕሮፈሶርነት ክበጽሕን ኣይከኣለን። ዕጭኡ፡ ከም ዕጫ ናይ ብዙሕ ወለዶታት ኤርትራ ኰይኑ ተሪፉ።
ፕሮፈሶር መስፍን ወልደማርያም መዋእሉ ካብ ዝኾነ ስልጣን ዘይፈርሕ ምንባሩ ይንገረሉ። ንሰብኣዊ መሰል ዜጋታት ኢትዮጵያ ኣብ ምጥባቕ እውን ታሪኽ ሃገሩ እናዘክሮ ክነብር ኢዩ።
እቲ ውዑይን ተባዕን ስዉእ ሙሴ ተስፋሚካኤል እውን ካብ ዝኾነ ሓይሊ ዘይፈርሕ፡ ዝመሰሎ ዝዛረብን ዝገብርን ነይሩ። ኣብ ምጥባቕ መሰል ተጋደልቲ ብጾቱ’ውን ልክዕ ከምቲ ናይ ፕሮፈሶር መስፍን ትሪ እናርኣየ ይጣበቕ ምንባሩ ይምስከረሉ።
ብዝኾነ፡ ንክልቲኦም በቲ ነንሃገሮም ዝገበርዎ ታሪኻዊ ኣበርክቶታትን ናይ ተቓለስቲ ትብዓትን፡ ዘለኣለማዊ ክብርን ዝኽርን ይግብኦም።
ህዝቢ ኤርትራ፡ ኣብ ልዕሊኡ ዝነበረ ሰንሰለታዊ መግዛእቲ ባዕዳውያን በቲኹ፡ ንመጀመርታ ግዜ ኣብ ታሪኹ ናጻ ህዝቢ ካብ ዝኸውን እንሆ ካብ 1991 ክሳብ 2020 ዳርጋ ሰላሳ ዓመታት ኣቚጺሩ። እዚአን ብፍቕደን ክንቆጽረን እንተዀይንና፡ ልክዕ ክንድተን ኤርትራ ሃገርና ኣብ ትሕቲ መግዛእቲ ኢትዮጵያ ዝነበረትለን (1962-1991) ሰላሳ ዓመታት ኢየን። ኣብዘን ክልተ መዋእለ ምሕደራ፡ ማለት ኣብ ትሕቲ ባዕዳዊ ምሕደራን ናይ ደቂ ሃገር ምሕደራን ናይ ምንባር ዕድል ዝረኸቡ ነቲ ህይወት ብኸመይ ከም ዝመዝንዎ እንተዝሕተቱ ብውሑዱ ንክልቲኡ መድረኻት፡ ህዝቢ ኤርትራ ከም ኣብ ትሕቲ መግዛእቲ ዝነበረሉ ግዜ ኢዩ ኢሎም ምገለጽዎ። ኣብ ጻዕቅን ሕሰምን ናይቲ መግዛእቲ እንተዝሕተቱ ውን እዚ ሎሚ ኣብ ትሕቲ ሃገራዊ ናጽነት ብደቂ ሃገር ዝወርድ ዘሎ መግዛእቲ ዝኸፍአን ዝመረረን ምዃኑ ኣርጊጾም ምገለጹ።
መግዛእቲ ጭቆና ኢዩ፡ ውርደት ኢዩ፡ ግህሰት ሰብኣዊ መሰልን ክብርን ኢዩ፡ ማእሰርቲን ስቓይን ኢዩ፡ ናተይ ኢዩ እትብሎ ንብረት ዘይብልካ ናይ ገዛእ ሂወትካ ወናኒ ዘይትኾነሉ ኢዩ። በዚ መግለጺ'ዚ እንተጠሚትና ኤርትራ ኣብ ትሕቲ ህልም ዝበለ መግዛእቲ ከም ዘላ ኢዩ ዘርእየና። ካብ ባዕዳውያን ገዛእቲ ናብ ደቂ-ሃገር ገዛእቲ ተሰጋጊራ። ብካልእ ኣዘራርባ ካብ መግዛእቲ ደርጊ ናብ ውልቀ-መላኺ ስርዓት ኢሰያስ ተመሓላሊፋ። እቲ ቅድሚ ኢትዮጵያዊ መግዛእቲ ዝነበረ፡ ኢጣልያዊ መግዛእቲ ካብዞም ዝሓለፉ ክልተ መግዛእቲ ዝሓይሽ ነይሩ ክበሃል ይከኣል። “ንቆልዓ ክብላ ይበልዓ” ከም ዝብልዎ፡ ኣብ ኤርትራ ንባዕሉ ኢሉ ዝገበሮ ትሕተ-ቅርጻታት፡ ወደባት፡ ከተማታትን ጽርግያታትን ንኤርትራ ክጠቅም ኪኢሉ ኢዩ። እቲ ሕማቑ ንህዝብና ብውርደትን ብጭቆናን ኢዩ ዝሕዞ ነይሩ። ኣብ ዝወልዖ ኲናት ብምንቋት ብዘይ ርሕራሔ የህልቖ ነይሩ። ናብ ሊብያን ኢትዮጵያን ከም ዓሳክር ከቲቡ ዝወሰዶም ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ኣቦታትና ኣጥፊእውም ኢዩ። ጠባይን ኣሰራርሓን ናይ ገዛእቲ ተመሳሳልነት ስለዘለዎ፡ ናይ ሎሚ እዋን ገዛኢ ኤርትራ፡ ኢሰያስ ኣፈወርቂ’ውን ንመላእ መንእሰይና ኣብ ውትህድርና ብምዕስካር ናብ ዘዝወልዖ ኲናት ብምንቋት ዕምሪ ኣሕዋትናን ደቅናን የሕጽር ኣሎ። እቲ ዝኽፍአ ከኣ ንኤርትራ ኣብ ዘይምልከት ኲናት፡ ንዝንኡን ንቁሳቅሳዊ ጠቕሙን ኢሉ ናብ ከም ኮንጎ ዝኣመሰላ ሃገራት ዓበይቲ ቀላያትን ኣፍሪቃ ሱዳንን ሰራዊት ብምልኣኽ ግደ ሞት ገይርዎም ኢዩ። መንእሰያት ዝጥጥቐሉ ኲናት እንተሰኣነ’ውን ከም ጊላታት ላዕለዎት ወተሃደራዊ መኮንናት ብዘይ ጻማ ረሃጽ ኣብ ምህናጽ ገዛውትን ምልማዕ ሕርሻታትን ከገልግሉ ተገዲዶም ኢዮም። እዚ ተግባራት'ዚ ብባዕዳውያን ገዛእቲ ውን ኣብ ልዕሊ ህዝብና ዘይተፈጸመ ፍሉይ ጭቆና ኣብ ልዕሊ ሰራዊት ሃገር ኢዩ።
ህዝቢ ኤርትራ ካብ ኣብራኹ ብዝወጹ፡ እልቢ ዘይብሉ መብጻዓታት ሒዞም ብዝመጹ ደቁ ኣብ ታሪኹ ንመጀመርያ ንክምራሕ ኣብ ዝኣተውሉ፡ ንመንነት መራሕቱ ዘለልየሉን ብቕዓቶምን ህዝባዊ ሓልየቶምን ዝመዝነሉ ግዜ ከድሊዮ ምኽንያታዊ ኢዩ ነይሩ። "እተጽግበኒ ቅጫስ ኣብ መቑሎኣ ከላ እፈልጣ" ከም ዝበሃል፡ ንኣመራርሓ ዉልቀ መላኺ ስርዓት ንምርዳእ ክንድኡ ነዊሕ ግዜ ክወስድ ዝግብኦ ኣይነበረን። ንኢሰያስ ንምልላይ፡ ህዝብና በዚ ዝሓለፎ መሪርን ነዊሕን ተመክሮ ክሓልፍ ግድን ኣይነበረን። ክንዲዚ ውርደትን ስቓይን ክወርዶ ኣይምተገብአን። ንናጽነቱ፡ ክብሩን መንነቱን ካብ ገዛእቲ መንዚዑ ንምውናኑ ብጅግንነት ዝተቓለሰ ህዝቢ፡ ኣብ ሎሚ በጺሑ እንታይ ከምዝዓዘሞ ንምፍላጥን ንምርዳእን ዘጸግም ኮይኑ ዘሎ ሕቶ ኢዩ። ውልቀ መላኺ ኢሰያስ ንመንነቱ ክሓብእን ስልጣኑ ከደልድልን ከናውሕን ካብ ዝጥቀመሉ ሜላታት፡ ንህዝቢ ኤርትራ ሓያለ ናይ ግዳም ጸላእቲ ከምዘለዉዎ ብምፍርራሕ፡ ኣመራርሕኡ ኣብቲ ሃገር ዘውርዶ ዘሎ በደልን ውድቀትን ህዝቢ ከምዘየስተብሃልሉ ምግባር ኢዩ። ንሃገርነትን ናጽነትን ኤርትራ ዝተናኾልን ዝደናደንን ናይ ወጻኢ ሓይሊ ከይሃለወ ብጸቢብ ሃገራዊ ምልዕዓል ዲክታቶርያዊ ፖለቲካዊ ኣጀንዳኡ ኣብ ምክያድ ከምዝነብር ህዝቢ ክርድኦ ክሳብ እዚ ቀረባ እዋን ኪኢሉ ኣይጸንሐን። ሎሚ ግን፡ ኣብ መላእ ዓለም ዝርከብ ህዝብና ንእኩይ ስራሓትን መደባትን ዲክታቶር ኢሰያስ ኣለልዩ ካብ ስልጣን ንምእላዩ ብቆራጽነት ክቃለስ ጀሚሩ ኣሎ።
ንኢሰያስ ከም ሓላይ ሃገርን ህዝብን ገይሮም ዝቖጽሩ ገለ ግሩሃትን ክሳብ ኣብ መቓብሩ ዝወርድ ዝስዕብዎን ኤርትራውያን ናይ ኣተሓሳስባ ዕዉራት ተዘይኮይኖም ኣብቲ ኣብ ቅድሚኦም ብዛዕብኡ ብብሩህ ተጻሒፉ ዘሎ መንደቓት ኣንቢቦም ክርድኡ ይኽእሉ ኢዮም። ሃገር ኣብ ቅድሚኦም ኣላ። ለሚዓ'ዶ ወይስ ጠፊኣ፡ ማዕቢላ'ዶ ንድሕሪት ተጎቲታ ርእዮም ብሕልና ይመርምርዎ። ነዚ እንተዘይከኣሉ ናይቲ ዘምልኽዎ መራሒኦም ምስ ተላኣኣኽቱ ጋዚጠኛታት ኣብ ዝገበሮ ቃለ-ምልልስ ዝተዛረቦ ጽን ኢሎም ይስምዕዎ። ባዕሉ ሃገር ኣብ ከመይ ምዕባለ ከምዘላ ክነግሮም ኢዩ። እተን ኣብ እዋን መግዛእቲ ጥልያን ተተኺለን ዝነበራ፡ ኢትዮጵያ ውን ብዓቕማ ተተይ እተብለን ዝነበረት፡ ፋብሪካታት፡ ወደባት፡ ጽርግያታትን ህንጻታትን ሎሚ ኣብ ትሕቲ ኣመራርሓ ኢሰያስ፡ ባዕሉ ብዝተኣመነሉ በሪሰን ኢየን።
እቲ ሓደ ውዱቕ ሰዓብቲ ዉልቀ-መላኺ ስርዓት ዘኮማስዕዎ ርእይቶ፡ ንኢሰያስ ክትክኦ ዝኽእል ዝሓሸ ሰብ ከምዘየሎ ኢዩ። ሓቆም ኢዮም፡ ካብ እሰያስ ንላዕሊ ክመልኽ፡ ክጭቁንን ክገዝእን ዝኽእል ኤርትራዊ ክርከብ ኣይክእልን ኢዩ። እቲ ዘድሊ ዘሎ ግን፡ ህዝቢ ኤርትራ ብዘውጽኦ ቅዋም መሰረት ዝመረጾ መራሒ፡ ክመሓደርን ክምራሕን ደኣ'ምበር፡ ከም ኢሰያስ ፊን ብዝበሎ ዝውስን ክግዛእ ዝደሊ ኣይኮነን። መግዛእቲ ብመግዛእቱ ደኣ ኔርዎ እንዲዩ። መግዛእቲ ጸሊኡ ኢዩ ከቢድ መስዋእቲ ዝኸፈለሉ ሓርነታዊ ተጋድሎ ዘካየደ። ሰዓብቲ ኢሰያስ ልክዕ ከም መራሒኦም ኣብ ዓቕሚ ህዝቢ ዓቢ ንዕቀት ዘለዎም ኢዮም። ህዝቢ እቲ ዝዓበየ ምንጪ ናይ ኩሉ ዓቕሚ ምዃኑ ዝዘንግዑ ኢዮም። ምምራሕ ሃገር ናይ ህዝቢ ስልጣን እንተኾይኑ፡ ንህዝቢ ዝሰኣኖ የለን። ካብ ማህጸን ህዝቢ ዝወጹ፡ ሃገር ዝመርሑን ሃገር ካብዚ ወዲቓቶ ዘላ ደልሃመት ዘተስኡን ዕድል እንተተዋሂብዎም ብዙሓት ኢዮም ዝኾኑ።
ህዝቢ ኤርትራ ንዓመታት ብጀግንነት ተቓሊሱ ሓንሳብን ንሓዋሩን ዝበተኾ ሰንሰለት መግዛእቲ፡ ሎሚ ብካልእ መልክዕ መጺኡ ደጊሙ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ሸሸይ ክብል ዕድል ክወሃቦ ዘይግባእ ኢዩ። ኣብ መዋእል ሰውራ ሸቃሎ ዝነበሩ ጎስጐስቲ፡ ሸቃሎ ኣብ ሰውራ ምጽንባሮም ብዘይካ እቲ ተሞቒሖምሉ ዘለዉ ሰንሰለት ምስባሩ ዘጥፋኣሎም ነገር የብሎምን ከም ዝብልዎ ዝነበሩ፡ ሎሚ ውን ህዝቢ ኤርትራ፡ ኣንጻር ኢሰያስ ምቅላሱ ተጻዒንዎ ዘሎ ኣርዑት መግዛእቲ ምስባር ፍትሕን ደሞክራስን ምንጋስ እንተዘይኮይኑ ዝኸስሮ የብሉን።
ማሕበረ ቁጠባዊ ጉዕዞ ህዝቢ ኤርትራ በብእዋኑ እንዳተቐያየረ፡ ቀጻልን ዘተኣማምንን ቅሳነት ከየውሓሰ ክመጽእ ዝጸንሐ ዓቐበ ቁልቁለት ምዃኑ ታሪኹ ዝምስክሮ እዩ። ኣብ ሓደ መዋእል ዝተፈላለዩ ባዕዳውያን ገዛእቲ ተበራርየምሉ። ኣብ ዝተወሰነ መድረኽ ከኣ ናቱ መሲሎም ብዝቐረቡ ዘይናቱ መዛምድቱ ተጠሊሙ። ካልእ ግዜ ከኣ ሓድነቱ ኣደልዲሉ ናይ ቀረባን ርሑቕን ገዛእቱ ሓንሳብ ንሓዋሩን ከወግድ መሪርን ነዊሕን ቃልሲ ኣካይዱ። ልኡላውነቱ ከኣ ብድምጹ ኣረጋጊጹ። ድሕሪዚ ኩሉ ከኣ ልቡ መሊኡኳ ምሉእ ብምሉእ እንተዘይቀሰነሉ፡ ኣብ ዝምድናዊ ሕጉስ ግዜ ናጽነት ድሕሪ መግዛእቲ ነይሩ።
እንተኾነ እቲ በቚሉ ዓንቢቡ ኣብ ፍረ ክበጽሓሉ ሃንቀው ዝበሎ ኣብ ደምን ኣዕጽምትን ደቁ ዝበቖለ ናጽነቱ ከምቲ ዝተጸበዮ ኣይኮነሉን። ፈልሲ ናጽነት ከምቲ ብጽቡቕ ኣጀማምራ ዝበቖለ ዘራእቲ፡ ኣብቲ መስርሕ ብሰንኪ ኣንበጣን ካልእ በላዒቶን ኣብቲ ትጽቢት ዝተገብረሉ ፍርያት ከይበጽሐ ዝኹለፍ፡ ብሰንኪ ኣድብዮም ዝጸንሑ ጐሓላሉ ናይ ሰብ በላዒቶ እቲ ትጽቢት ዝተገብረሉ ናይ ሰላምን ዕቤትን ምህርቱ ኣይተሓፍሰን። ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ርእስቲ በሰንኪ ፍረ ናጽነቱ ክሓስፍ ብዘይምኽኣሉ ዝሓደሮ ሻቕሎት፡ ጉጅለ ህግዲፍ ሓሓሊፉ ዝኣጐዶ ሓዊ ከጥፍእ ተገዲዱ እዩ። ኣብቲ ምጥፋእ ዘዝተባረዐ ሓዊ ከኣ ክቡር ዋጋ ክኸፍል ግዱድ ነይሩ። ዋጋ ብዋግኡ ከኣ ኣዝዩ ክቡር ህይወት ደቁ፡ ዕንወት ንብረቱን ስደትን እዩ ኣጋጢምዎ። ኣብ መንጎ ኤርትራን ጐረባብታን ዝተኻየደ ክሳብ ሕጂ ስንብራቱ ዘይሓወየ ብዙሓት ተመራመርቲ “ትርጉም ዘይነበሮ” ዝበልዎ ውግኣት ናይዚ ኣብነት እዩ። እዚ ኣዕነውቲ ሓዊ ንክእጐድ ኣሉታዊ ብጽሒት እቲ ጉጅለ ቀሊል ከምዘይነበረ፡ ሻራ ብዘይብሎም ኣጻረይት’ውን ከይተረፈ ተመስኪሩ እዩ። እቲ እከይ ግባሩ ዝፈልጥ ጉጅለ ከኣ እነሆ ክሳብ ሕጂ በዚ ጉዳይ ምእንቲ ከይሕተት፡ ካብቲ ሃዳሚ መንገዱ ኣይወጸን።
ሎሚ እውን ህዝቢ ኤርትራ ካብዚ መወዳእታኡ እንታይ ከም ዝኸውን ምግማቱ ዘጸግም፡ ናይ ውረድ ደይብን ሻቕሎትን ሃለዋትን ኣይደሓነን። ብፍላይ ኣብዚ ዓለምና ኣብ ትሕቲ መዓት ዝዘነብ ጸሊም ደበና ኮቪድ-19 እትሕቆነሉ ዘላ ህሞት፡ እቲ ካብ ቅድም እውን ኣብ ደሓን ዘይጸንሐ ኩነታት ህዝብና ኣበየናይ ዘየደቅስ ደረጃ ከም ዝርከብ ብሩህ እዩ። ምናልባት ነዚ ዘበን ኮቪድ-19፡ ኣባና ጥራይ ስለ ዘይኮነ፡ ብእንዳ ህግዲፍ “ደሓን ምስ ሰብካ መዓትስ ዳርጋ ገዓት” ክበሃል ይድለ ይኸውን። እንተኾነ እዚ ለበዳ ኣብ ኩሉ ዘጋጠመኳ እንተኾነ፡ ኣብቲ ንምክልኻሉ ዝግበር ጻዕሪ ሳዕቤኑ ካብ ሃገር ናብ ሃገር ክፈላለ ከም ዝኽእል ንዕዘቦ ዘለና ሓቂ እዩ። ከምቲ ኣብ ካልእ ዛዕባ ዝረአ፡ ኣብ ኣገጣጥማ ኮቪድ-19 እውን፡ ናይቶም ከም ጉጅለ ህግዲፍ ዝኣመሰሉ፡ ጉዳይ ህዝቢ ዘይጉዳዮም፡ ምምሕዳራዊ ባህሊ ተሓታትነት፡ ግልጽነትን ትካላዊ ኣሰራርሓን ዘየዘውትሩ፡ ምስ ናይቶም ልዕልና ህዝቢ ዝኣምኑን ኣብ ቅድሚኡ ዝሕተቱን ትካላዊ መዛርዕ ዘለዎም ምምሕዳራት ክርአ እንከሎ ሓደ ኣይኮነን።
ጉጅለ ህግዲፍ ነዚ ለበዳ ሕማም ብዝምልከት ዝወሰዳ እውጅቲ ስጉምቲ ሓንቲ እያ። ንሳ ከኣ “ምዕጻው” እያ። ጉዳይ ኮቪድ-19 ካብ ዘሻቐለን ለገስቲ ሃገራት ንህዝቢ ኣፍሪቃ ካብ ዝተዋህበ ናይቲ ሕማም መከላኸሊ ናውቲ፡ ጉጅለ ህግዲፍ ንብጽሒት ህዝቢ ኤርትራ ከም ዝተሓስሞ፡ ከኣ እቲ ቫይረስ ድሕሪ ምኽሳቱ ኣብ ሃገርና ዝተዓዘብናዮ ዘስደምም ተረኽቦ እዩ። እቲ ብሰንኪ ንህዝቢ ኣብ ገዛ ምዕጻው ከጋጥም ዝኽእል፡ ሕጽረት ምናልባት እውን ስእነት፡ መግቢ፡ ማይ፡ መብራህትን ካልእ ናይ መዕንገልን ጽሬትን ቀረባትን ብኸመይ ይማላእ? ዝብል መሰረታዊ ጉዳይ ንምምሕዳር ህግዲፍ ጉዳዩ ከምዘይኮነ ብግብሪ ተራእዩ እዩ። እቲ ጉጅለ ነዚ ሕቶዚ ኣይመለሶን ጥራይ ዘይኮነ፡ ከም ሓደ ኣገዳሲ ዛዕባ ኣብ መስርሕ ምክልኻል እቲ ሕማም እውን ኣይተዛረበሉን።
ምናልባት እዚ ምጽቃጥ ኣካል ናይቲ ህግዲፍ ካብ ክውንነት ክሃድም እንከሎ ዝጥቀመሉ፡ “ዘይተዛረብና ዝዝረብ ስኢና ዘይኮነስ፡ ክንዛረብ ስለ ዘይደለና ኢና” ዝብል ዕባራ ምኽንያት ክኸውን ይኽእል። ምናልባት እውን እቲ “ንኺድ ጥራይ” ዝብል ናበይ ከምዝኽየድ ግና ዘየነጽር ጭረሖኡ፡ ሎሚ ድማ ናብ መተካእታ ዘየብሉ “ንዕጸው ጥራይ” ማዕቢሉ ኣሎ ማለት እዩ።
“ክሳብ ሕጂ ብምኽንያት ኮቪድ-19 ዝሞተ የብልናን” ኢልካ እንዳፈከርካ፡ ህዝቢ ብሰንክ’ቲ “ነዚ ተላባዒ ሕማም ንምክልኻል” ብዝብል ሸፈጥ ዝተኸተልካዮ መንገዲ ዘይሓላፍነታውን መገላባጢ ዘየብሉን ምዕጻው ሰብ እንተ ሞይቱኸ ምስ ምንታይ እዩ ክቑጸር። እቲ መኽሰብን ክሳራንከ ብኸመይ እዩ ክወራረድ። ኣብዚ እዋንዚ እዚ ብሰንኪ ህግዲፍ ንነዊሕ ግዜ ኣብ ኤርትራ ኣሳፊሑ ዝጸንሐ ጥሜት፡ ጽምኢ፡ ጸልማትን ሕማምን ሎሚ፡ ገጠራትን ከተማታትን ኤርትራ ዝምድናአን ኣብ ዝተበትከሉ ኩነታት ኣበየናይ ደረጃ ዓሪጉ ከም ዘሎ ብዙሕ ዘዛርብ ኣይኮነን። ኣብ ርእሲዚ ወራር ኣንበጣን ዘይልሙድ ዓቐን ዝናብ ዘስዓቦ ውሕጅን ክውሰኾ እንከሎኸ። ወዮ ደኣ ብሰንክቲ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ዕጹው ፖሊሲ፡ ርጉጽ ሓበሬታ ምርካብ የጸገምዩ እምበር፡ ዝተፈላለዩ እዚ ዛዕባ ዘተሓሳሰቦም ወገናት ኣብ ኤርትራ ህጻናት ብሰንኪ ዋሕዲ መግቢ ኣብ ኣፍ ሞት ብምብጸሖም ሻቕለቶም ይገልጹ ኣለዉ። ብዛዕባ ጸገምን ኣገጣጥምኡን ክንዛረብ እንከለና፡ “ህዝቢ ኤርትራ ጽኑዕን ኩሉ ጸገም ዝጸውርን እዩ” እንዳበልና በቲ ጽንዓቱን ጹረቱን ንሕበንን ንንየትን ኢና። እንተኾነ ጹረትን ጽንዓትን እውን ደረት ከም ዘለዎ ክንዝንግዕ ኣይግበኣናን።
ስለዚ ነቲ ንዝተወሰነ ግዜ እምበር ንሓዋሩ ዘይጽወር ብህግዲፍ ክወርድ ዝጸንሐ፡ ሎሚ ከኣ መሊሱ ዝገድድ ዘሎ ጸገም፡ ህዝብና ርዒሙ ክጸሮ ዘይኮነ፡ ሓቢርና ክንቃለሶ’ዩ ዝግበኣና። ንኤርትራን ህዝባን ከኣ ከምቲ ዘለዉዎ ምስ ጸገሞም ክንቅበሎም ዘይኮነ፡ ጠንቂ ሞት ኣብ ሃገርና ኮቪድ-19 ጥራይ ከምዘይኮነ ኣስተብሂልና፡ ናብቲ ክኾንዎ ዝግበኦም ከነበርኾም ነካይዶ ዘለና ቃልሲ ከነሕይል ግድን እዩ።
More...
Being a Refugee in Sudan – 2019 Participatory Assessment Report
Written by reliefweb.intAssessment Source
Posted 28 Sep 2020 Originally published 28 Sep 2020 Origin View original
Executive Summary
How does it feel being displaced in Sudan? What is it like to leave everything behind – home, work, family, friends, culture – and start a new life as a refugee in Sudan?
To answer these questions, there is no one more qualified than the refugees themselves. For this reason, UNHCR, the UN Refugee Agency, operations around the world conduct regular participatory assessments to help enhance the accountability and effectiveness of its work. It has become a well-established foundation for UNHCR’s programmatic and practical work with communities and other stakeholders.
Participatory assessments focus on creating an open dialogue with refugees to hear first-hand accounts of their aspirations, challenges, needs and often suffering. The methodology also focuses on the capacities and ideas that refugees bring to the discussions. The qualitative insights gained through participatory assessments complement macro-level data and protection analysis to help UNHCR adjust and tailor its protection solutions.
For the 2019 participatory assessment in Sudan (see methodology at page 76). UNHCR and over 60 partners sat together with 6,068 refugees representing diverse profiles in 569 different events across 13 states to bring forward the valuable recommendations of refugees. About 1,100 girls and 1,000 boys participated through discussions specifically for children participants. Some 500 elderly women and 500 elderly men participated through dedicated discussions. Separate conversations were also held with single-headed households and specific populations to ensure that their voices were heard.
The majority of participants were South Sudanese (reflecting the fact that most refugees hosted in Sudan are from South Sudan). Participants also included refugees from Chad, CAR, Eritrea, Ethiopia, Yemen and Syria.
Across Sudan refugees had serious concerns with protection and assistance gaps in nearly all areas, and particularly with access to: quality education, livelihoods, water, sanitation and hygiene (WASH), justice, physical security, shelter, registration, child protection (particularly against child labour and early marriage) and protection from sexual and gender-based violence (SGBV).
In terms of physical security and access to justice, refugees and asylum-seekers were concerned that the host community could steal from refugees, exploited them in labour situations, and even targeted them for sexual and physical violence with no consequence. Host community impunity for crimes committed against refugees was a major issue for nearly all populations, and particularly those living in Darfur.
Health was another major theme highlighted by refugees, and discussions focused on a significant lack of access to basic healthcare services. In particular, participants highlighted weak referral systems, that costs were unaffordable (particularly for pregnant women), and long waits to access services even when people were suffering from significant pain and other urgent medical issues.
A third major theme was food security and access to basic livelihoods. Here participants were concerned with insufficient assistance, and the inability of refugees to meet their basic nutrition needs because of a lack of work.
Refugees recommended that malnutrition be addressed by providing them with opportunities to work. This was particularly true in East Sudan where restrictions on freedom of movement prevented many refugees from accessing employment, forcing them to rely instead on inadequate food assistance which diminishes with time.
Communicating with communities was a discussion theme which focused on understanding the communication needs of refugee populations. In this area communities highlighted that they wanted to be involved in more aspects of the services affecting them.
Education was one of the other top themes discussed and participants worried about high dropout rates for refugee children. They listed several causes, including overcrowding, lack of materials, lack of qualified teachers, difficulty affording school fees and the need for children to help with household income generation.
Participants also reported that girls face discrimination in accessing education because they are often tasked with domestic work or forced into early marriage to reduce economic burdens on their families. Girls across the country were seen as the most vulnerable to being denied access to their basic rights to education.
WASH was another significant issue across Sudan. Particularly, a lack of functioning and appropriate latrines and subsequent unhealthy and dangerous coping strategies, such as open defecation in ill-lit areas. Further complaints about inadequate and overcrowded shelters, and a need for more non-food items (NFIs) were repeated frequently.
The findings of the participatory assessment have been shared at state level and UNHCR, Sudanese authorities and NGO partners have already started addressing some of the most pressing needs. However, much more work remains to be done to ensure that the challenges raised by refugees are addressed, and that the solutions they recommend are implemented.
Source=https://reliefweb.int/report/sudan/being-refugee-sudan-2019-participatory-assessment-report
ርእሰ-ዓንቀጽ ሰዲህኤ
ጥልመት፡ ክሕደት፡ ቅትለትን ወጽዓን ህግዲፍ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኤርትራ ብዙሕ መልከዓትን ናይ ነዊሕ ግዜ ታሪኽን ዘለዎ ምዃኑ ብሩህ እዩ። እቲ ኣብ ልዕሊ ህዝብና ዝፍጸም በደል መዓስን ብኸመይን ተጀሚሩ ዝተፈላለዩ ወገናት ነናቶም መዕቀንን መበገስን ክህልዎም ይኽእል። እቲ ኩልና እንሰማመዓሉ ግና ሎሚ እውን እዚ ወጽዓ እንዳገደደ እምበር እንዳሓሸ ይኸይድ ዘይምህላዉ እዩ። እዚ ጉጅለ ጸረ ህዝቢ ተግባሩ ተነጊርዎ ዘእረም ዘይኮነ፡ እኳደኣ ካብ ባህርያቱ ዝነቐለ ን“ባህ ኣይበሎ” ስልትታት እንዳቀያየረን ኣጋጣምታት እንዳፈጠረን ጌጋታቱ ዝደግምን ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ዘለዎ ጽልኢ ዘሳዕርርን እዩ።
እዚ ንኤርትራ ዘመሓድር ዘይኮነ “ዝገዝእ” ዘሎ ህግዲፍ፡ ህዝቢ ዝብድለሉ ኣገባብ ከምዚ’ዩ ኢልካ ካብ ምዝርዛር “ ኩሉ ተግባራቱ ጸረ ህዝቢ እዩ” ኢልካ ምድምዳም እዩ ዝቐልል። በደላቱ ኣብታ ከይፈተወት ሕድሪ ደቃ ጠሊሙ ዘሳቕያ ዘሎ ሃገርና ኤርትራ ዝድረት ዘይኮነ፡ ኣብ ኩሉ ኤርትራውያን ዘለዉዎ ኩርነዓት ክረአ ዝጸንሐን ዘሎን እዩ። ብዙሓት ኣብ ሃገሮም ብሓፈሻ ማሕበራዊ ሕቶኦም፡ ብፍላይ ከኣ ናይ ሕክምና ጸገሞም ዝምልሰሎም ዝሰኣኑ ኤርትራውያን ህይወቶም ንምድሓን ናብ ዝተፈላለያ ናይ ርሑቕን ቀረባን ሃገራት ክገሹ ክግደዱ ጸኒሖም እዮም። ኣብ ገዛእ ዓዶም ኣብ ወጻኢ ንዝነብሩ ደቆም ናብ መርዓን መዓርግን ክበጽሑ ስለ ዘይከኣሉ፡ ደቆም ከምስሉ ናብ ጐረባብቲ ሃገራት ክገሹ ዝጸንሑ ኤርትራውያን ሒደት ኣይኮኑን። ብሰንኪ ንምምሕዳር ህግዲፍ ራሕሪሖም ምስዳዶምን ኣብ ዓዲ ስደቶም “ናይ ጣዕሳ ቀጥዒ” ዘይምኽታሞምን ናብ ዓዶም ክኣትዉ ዘይክእሉ መንእሰያት ዝናፈቕዎም ቤተሰቦም ክርእዩ ኣብ ጐረባብቲ ሃገራት ክራኸቡ ዝግደዱ እውን ኣለዉ። ብፍላይ ከኣ ምስቲ ውሱን ዓቕሞም መብዛሕተኦም ኤርትራውያን ናብተን ብኣየርን ብመሬትን ብቕሉዕ ድዩ ብምስጢር ክኣትዉወን ዝኽእሉ ሱዳንን ኢትዮጵያን እዮም ዝያዳ ክገሹ ጸኒሖም። እቶም ኣብ ዝተፈላለየ ኩርነዓት ዓለም ዝነብሩ እሞ ዝናፈቕዎም ቤተሰብ ክርእዩ፡ ወይ ዝሓመመ ከሕክሙ ዝደልዩ፡ እንተኾነ ናብቲ ዘለዉዎ ሃገር ናይ ምውሳዶም ዓቕምን ፈቓድን ዘየብሎም እውን ናብዘን ሃገራት እዮም ዝመጽዎም።
ብዙሓት፡ እዚ ንዓልምና ዘሸበረ ጌና ሎሚ’ውን ናህሩ ዘይነከየ ኮቪድ-19 ከይተጋህደ እንከሎ፡ ገሊኦም ብመኪና ገሊኦም ከኣ ብነፋሪት ንዝተፈላለየ ማሕበራዊ ዕማም ዝገሹ ኤርትራውያን፡ ጉዳዮም ወዲኦም ናብ ሃገሮም ክምለሱ ቅሩባት ክነሶም፡ ህግዲፍ ነቲ ቫይረስ ኣመኽንዩ ስለ ዘይፈቐደሎም፡ ኣብ ዓዲ ጓና ኣብ ከቢድ ስቓይ ይነብሩ ኣለዉ። በዚ መሰረት ከኣ ብስእነት መጽለሊ ኣባይቲ፡ መግብን ካልእ መሰረታዊ ነገራትን ኣብ ዝለዓለ ጸገም ወዲቖም ኣለዉ። “ቀልጢፍና ክንምለስ ኢና” ኢሎም ኣብ ዓዲ ምስ ዝገደፍዎም እሞ ተዓጽዮም ዘለዉ ቤተሰቦም ኣብ ዓሚቕ ናፍቖትን ሻቕሎትን ወዲቖም። ምስተመለስና ክንዓሞ ኢና ዝበልዎ መደባቶምን ናይ ክረምቲ ሕርሻን ኩሉ በዂሩ። ናይዚ ብኩራት ሳዕቤን ከኣ ንመጻኢ እውን ቁጠባዊ ስንብራቱ ቀሊል ኣይክኸውንን እዩ። ወለዶም ወይ ካልእ ኣባል ቤተሰቦም ንዝተፈላለዩ ምኽንያታት ንውሱን ግዜ ናብዘን ጐረባብቲ ሃገራት ንክኸዱ ዘተባብዑን ወጻኢኦም ዝኸኣሉን ኣብ ወጻኢ ዝነብሩ ኤርትራውያን፡ ብሰንኪ ኮቮድ-19 ኣታዊኦም ኣዝዩ ስለ ዝነከየ፡ ብቐጻሊ ክናብይዎም ብዘይምኽኣሎም ኣብ ሻቕሎት ኣትዮም ኣለዉ።
ሓደ ናብ ጉጅለ ህግዲፍ ቅርበት ዘለዎ ከም ዝጠቐሶ፡ ኣብዚ እዋንዚ ኣብ ሱዳንን ኢትዮጵያንን ጥራይ ብድምር ልዕሊ 6 ሺሕ ኤርትራውያን ኣብተን ሃገራት ናብ ዘለዋ ኤምባስታት ምምሕዳር ህግዲፍ ከይዶም፡ ናይ “ናብ ዓድና ምለሱና” ጥርዓን የስምዑ ኣለዉ። ካብዞም በብግዜኡ ብተለፎን ረብሪቦም ብኣካል ናብተን ኤምባስታት ቀሪቦም “ምዕጻው ምዕጻዉስ ኣብ ዓድና ምስ ቤተሰብና ክንዕጾ መንገዲ ክፈቱልና” ዝብሉ ዘለዉ፡ ሓያሎ ኣብ ሕክምና ዘይተዓወቱ ወይ መሊሶም ዝተደግሱ፡ ብኮረር ዝብል መናብር (wheelchairs) ዝሕገዙ ኣብ ዓድኻ ምቕባር እምበር: ካልእ ትጽቢት ዘየብሎም ከም ዝርከብዎም ይገልጹ።
ጉጅለ ህግዲፍ ወትሩ ናይ ህዝቢ ጸገምዩ ዝምዝምዝ። እዞም ናብ ዓዶም ክምለሱ እሞ፡ ኣብ ዓዶም እንተ ንምሕዋይ እንተ ንሙማት ዕድሎም ክርእዩ ዝህወኹ ዘለዉ ኣካላት፡ እቲ ጉጅለ ዝበሎም ካብ ምትግባር ካልእ ዕድል ከምዘይብሎም ይርዳእ እዩ። ህግዲፍ ነዚ ኣጨናቒ ኩነታቶም ናብ ገንዘባዊ ረብሕኡ ከውዕሎ ከም ዝሰርሕ ከኣ፡ ብመንጽርቲ ናይ ቅድሚ ሕጂ መጻዪ ተመኩሮኡ ሓድሽ ኣይኮነን። ኣብ ሓደ እዋን ልዕሊ ዕድመ ደቅኹም ብዘይፈቓድ መንግስቲ ናብ ስደት ኣምሪሖም ኢሉ ልዕሊ 50 ሺሕ ናቕፋ ዘኽፈለ ጉጅለ ምዃኑ እውን ዝዝንጋዕ ኣይኮነን። ኣብዚ እዋንዚ ከኣ እነሆ ብግብሪ ነዞም ጽጉማት ካብቲ ቅድም ኣብ መንጎ ኣስመራን ካርቱምን ወይ ኣስመራን ኣዲስ ኣበባን ንበጺሕካ ምምላስ ዝኽፈል ዝነበረ ዘይውሕድ ዓቐን ዶላር፡ ናብ ኣስመራ ንምምላስ ጥራይ ከኽፍል መዲቡ ኣሎ። ኣብ ርእሲ እዚ “ምስተመለስኩም ንዝተወሰነ ግዜ ኣብ ሆቴላት ክትጸንሑ ኢኹም” ብዝብል ነቲ ሆቴላት ዝኽፈል ገንዘብ ቅድሚ ምብጋሶም ምስ ህልዊ ኤርትራዊ ዓቕሚ ዘይመጣጠን ገንዘብ ከትሕዙ ናይ ምግዳዶም መደብ ከም ዘለዎ እቶም ነቲ ኩነታት ብቐረባ ዝከታተሉ ይሕብሩ ኣለዉ።
እዚ ኣካል ናይቲ ህግዲፍ ናይ ህዝቢ ጸገም መዝሚዙ መኽሰብ ንምእካብ ዘውጸኦ መደብ እዩ። ክሳብ ሕጂ ኣጽቂጡ ዝጸንሐ እውን ነዚ ተንኮልዚ ንምፍሓስ እዩ። ጉዳይ ህዝቡ ዘገድሶ ነይሩ እንተዝኸውን፡ በቲ ብዙሓት ሃገራት ኣብዚ ሕማቕ ግዜ ኣይኮነንዶ ንመገሻ ከይዶም ዝተዓግቱ፡ ኣብተን ሃገራት ነዊሕ ዓመታት ዝጸንሑ ዜጋታተን ብፍላይ ካብ ሃገራት ማእከላይ ምብራቕ ብመንግስታዊ ወጻኢ ናብ ሃገሮም ንምምላስን ኣብ ዓዶም እግሪ ንምትካልን ዝገብረኦ ብዘለዋ ጻዕሪ መቐንአ። ሓላፍነት ወሲዱ ነዚ ጉዳይ እንተዝግደሰሉን ናተይ ኢሉ እንተዝሕዞን ከኣ ነዞም ኣብ ጸገም ወዲቖም ዘለዉ ኤርትራያውን ካብ ሱዳን ኮነ ካብ ኢትዮጵያ ብመካይን ናብተን ኣብ ዶባት ኤርትራ ዘለዋ ከተማታትን ነቁጣታትን መብጸሖም እሞ ኣብኡ እቲ ዝድለ ጥዕናዊ መርመራ እናተገብረ ነናብ ዓዶም ምተመልሱ።
እዚ ብህግዲፍ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኤርትራ ዝፍጸም ዘሎ ግፍዒ መልክዑ ቀይሩ ዝመጸ እምበር ብትሕዝቶኡ ሓድሽ ኣይኮነን። እንተኾነ “ሓድሽ ኣይኮነን” ኢልና ስቕ ኢልና እንሓልፎ ዘይኮነ፡ ከም ኣካል ናይቲ ከውርዶ ዝጸንሐ ግህሰት ሰብኣውን ዲሞክራስያውን መሰላት ክንቃለሶን ድምጽና ከነስመዓሉን ዝግበኣና እዩ። እዚ ሓላፍነት ናይቶም ቤተሰቦም ዝሳቐዩ ዘለዉ ውሱናት ወገናት ጥራይ ዘይኮነ፡ ናይ ኩልና ኤርትራውያን ግቡእ ስለ ዝኾነ ብሓባር ክንቃለሶን ከነቃለዖን ዝግበኣና እዩ።
Choiceless Departures and Involuntary Immobility: Forced Migration from the Gulf States to Africa
Written by reliefweb.intAnalysis Source
Posted 24 Sep 2020 Originally published 23 Sep 2020 Origin View original
Millions of the foreign nationals who live and work in the Gulf Cooperation Council (GCC) states hail from repressive or conflict-affected countries, and yet their situation rarely features in discussions about forced migration or the hosting of refugees. The result is both a lack of information about the specific protection challenges faced by forced migrants en route to and within the GCC States, and a limited understanding of where these individuals go, and what conditions they face, when they move on.
This new Rights in Exile Policy Paper on Forced Migration from the Gulf States to Africa (#GulfAfricaMigration), begins to address the gap. It documents the experiences of Eritreans who originally travelled to Saudi Arabia after being displaced from Eritrea, but who now find themselves pressured to leave the Gulf, but unable to return to their country of origin. For them, ‘return’ to the Horn of Africa is thus the first move in a series of new migrations and experiences of displacement within and from the continent. Uganda constitutes one of the countries to which they move in search of stability, security and protection. “We have left our country because they would steal our children [and take them] to the military. If a bullet is going to eat that child [gesturing to her son], I will bring him here, not stand and watch them do that. So I brought him here”, said one of female respondents interviewed during the research.
Based on interviews with Eritreans in Kampala, this policy paper outlines the key drivers of this population’s forced departures from Saudi Arabia, including the intensification of the country’s nationalisation programme, and their subsequent journeys to Uganda. The paper further documents the key challenges they face in Kampala, particularly with regards to applying for asylum, but also notes the plight of a sizeable population of Eritreans within the Gulf States, who are both unable to leave and unable to stay there legally, rendering them involuntarily immobile and in a state of extreme precarity. Amidst the extension of attempts to drive out certain low-skilled workers from the GCC States, and the worsening impacts of Covid-19 on employment conditions there, the protection challenges of choiceless departures to Eastern Africa and involuntary immobility will only worsen.
The author of the paper, Dr Georgia Cole noted that “their onward movement from Sudan [first country of asylum], should in no way be seen to invalidate their original claims for persecution, particularly when this has been compounded by the discrimination many of them suffered as Christians in Saudi Arabia”. As one respondent indicated, “we are still refugees. We didn’t get citizenship in Saudi and our government is still creating problems for us”. Another respondent added, “we went to Saudi because we could not wait as refugees in Sudan. We couldn’t wait for money – where was it going to come from?”. In despair, another respondent concluded that "even if we had the full status [in Uganda], there's nothing we can do with it. We left Saudi [Arabia] poor and we stay poor in Kampala. In Kampala, there's no hope for a better tomorrow."
While acknowledging a set of transformative reforms that would improve the situation of Eritrean forced migrants in and from the Gulf States, the paper outlines a number of areas for immediate policy advocacy. These include advocacy around the end of discriminatory forms of taxation within the GCC States that disproportionately target long-term migrants with resident families; strengthening monitoring mechanisms in major migrant-receiving states, such as the GCC States, to ensure that forced migrants and refugees within their labour markets are not returned to countries where they may face persecution or cruel, inhuman and degrading treatment; and the introduction of alternative legal statuses to regularise the position of forced migrants within Uganda in quicker, more humane and less expensive ways than individualised RSD procedures.
This case study further highlights that the key to assisting forced migrants may not be found in either ‘return to’ or ‘reform of’ the country of origin, particularly in cases where generations of displacement have resulted in significant populations residing (semi-)permanently in third countries. Shifts in employment for Eritreans in Israel, South Sudan and the Gulf States are indeed causing large numbers of these individuals to seek refuge in other African countries as they remain unable and/or unwilling to return to their country of origin. Assistance to these sites of departure and arrival, not the country of origin or traditional spaces of asylum, may prove more beneficial to the forcibly displaced. Basic statistics on return migration can therefore conceal important and widespread patterns of onward movements. Alongside contributing to the potential misallocation of funds and resources for response, this feeds into a misplaced optimism that these ‘return’ movements constitute a durable solution for displaced populations, and takes the pressure off the search for more innovative solutions that respond to their actual movements.
“When we say ‘African solutions for African problems’ this should manifest to protect Africans, and the continent’s body of laws should be interpreted to safeguard and not exclude Africans in-need. This is the least we can expect from the Pan-Africanist and the free movement regimes”, said Achieng Akena, IRRI’s Executive Director.
For more information contact us on +256 758 595 554 or e-mail: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
